Scepticus

Het brein is te weinig, de ziel te veel

brein, ziel, Swaab, Keizer, reductionisme, emergentie, neurologie, neurosofie, eliminativisme, vrije wil

klik om een oordeel te geven!
De filosofie bewijst haar actualiteit door de dialoog aan te gaan met hersenonderzoekers. Maar zij moet oppassen dat zij zichzelf niet neerzet als alternatief voor de wetenschap.

Neuropsychologie, neuroneconomie en neuroethiek: wie anno 2012 inzicht wil krijgen in de beweegredenen van de mens, begint zijn zoektocht bij het brein. Ons grote vertrouwen in de hersenwetenschap heeft in potentie grote maatschappelijke gevolgen. Robert M. schuldig aan kindermisbruik? De oorzaak ligt bij zijn pedofiele hersenkwab. Wie wint de volgende verkiezingen? De politicus die ons neurale beloningssysteem het beste bespeelt. De bestseller van Dick Swaab staat symbool voor het grenzeloze zelfvertrouwen van de hersenwetenschap. Wat is de mens? Simpel genoeg: wij zijn ons brein. Punt uit.

Steeds meer filosofen plaatsen kanttekeningen bij het streven om de mens te reduceren tot de som van zijn neurale activiteit (zie o.m. het werk in Embodied Cognition). Dat is terecht: niet omdat de hersenwetenschap het bij het verkeerde eind heeft, maar omdat de reductie van mens tot brein minder verklaart dan op het eerste gezicht toeschijnt. Zo betoogt Bert Keizer in het essay voor de Maand van de Filosofie  dat het onzinnig is om intenties, gevoelens en verantwoordelijkheid toe te schrijven aan neuronen, in plaats van personen. Alsof een scan van het brein ertoe leidt dat ‘wij’ er niet meer toe doen. Dat idee bevat een gevaarlijke lacune: ongetwijfeld zijn de pedofiele neigingen van Robert M. gecorreleerd aan de activiteit van een stukje hersenweefsel, maar evenzogoed blijven het de daden van de persoon Robert M.

Ter vergelijking: in theorie kunnen wij de hele geschiedenis beschrijven als het veranderende samenspel van atomen. Geen wetenschapper die daaraan twijfelt, maar toch is geen enkele historicus zo gek om een atomaire verhandeling te schrijven over de Val van de Muur. Historici proberen het verleden inzichtelijk te maken, en een atomair niveau van beschrijving geeft daarop simpelweg geen greep. Door te abstraheren naar de wereld van ‘Stasi’, ‘onderdrukking’ en ‘Gorbatsjov’ verliezen we weliswaar aan natuurkundige precisie, maar winnen we enorm aan begrijpelijkheid.

Zoals de persoon ‘Gorbatsjov’ verband houdt met een zekere samenstelling van moleculen, zo zijn ook onze geestelijke toestanden gerelateerd aan een bepaalde staat van het brein. Die breinstaat vertelt ons weliswaar iets, maar lang niet alles over de geest. Als je liggend onder een MRI-scanner het James Bond-thema in gedachte repeteert, dan tast een neuroloog daarover in het duister: hij ziet wel hersenactiviteit, kan daaruit misschien zelfs afleiden dat je een melodie neuriet, maar de inhoud van die melodie is voor hem puur giswerk. Ongetwijfeld is het innerlijke James Bond-thema gecorreleerd aan een neuraal proces, maar de details van dat proces zijn geheel afhankelijk van hoe je brein zich in haar culturele omgeving heeft ontwikkeld. Bevindt James Bond zich dan niet ‘in het brein?’ Jawel – maar bij iedereen woont hij ergens anders.

Net zo min als het brein ‘voorafgaat’ aan gevoelens of gedachten (een opvatting die Victor Lamme verdedigt), zijn gedachten ‘sturend’ over het brein: de gedachte ís de breinstaat. Wanneer ik in het stemhokje aan mijn favoriete politicus denk, en op hetzelfde moment neuron x contact maakt met neuron y en z, dan is die hersenactiviteit identiek aan de politicus in mijn gedachte. Het verschil tussen breintoestand en geestestoestand is gelijk aan het verschil tussen de moleculen en Gorbatsjov: zij vormen één en dezelfde entiteit, maar op verschillende niveaus van beschrijving. De crux van de filosofische kritiek op hersenwetenschappers is dat zij selectief aandacht hebben voor de microschaal van neuronen, terwijl de processen die zij beschrijven doorgaans veel begrijpelijker zijn op het overstijgende niveau van ‘mens’, ‘geest’, ‘wil’ en ‘karakter’. 

Toch mogen we niet al te ver omhoog zweven van de wetenschappelijke werkelijkheid: de abstracties van de filosofie moeten op zijn minst verenigbaar zijn met de reducties van de wetenschap. Het is daarom verwarrend dat april als Maand van de Filosofie is opgespeld met het thema ‘ziel’, want als wetenschappers het ergens over eens zijn, dan is het wel de onzin van dit onstoffelijke vleugje magie. Dat de filosofie zich opwerpt als hoeder van het achterhaalde zielsbegrip, voedt de suggestie dat filosofen over zaken spreken die ongrijpbaar zijn voor de wetenschap. Dat is jammer, temeer omdat goed geïnformeerde filosofen juist een grote bijdrage kunnen leveren aan ons begrip van de wetenschappelijke realiteit.

Waar wij millennia lang hebben geleefd in een wereld van gevoelens, intenties en verlangens, blijkt die wereld sinds de laatste eeuw ook te bestaan uit neuronen, genen en kwantumfluctuaties. De uitdaging voor de filosofie is om een brug te slaan tussen deze twee sferen van begrip (vlg. Dennett in zijn interview met Filosofie Magazine). Daartoe zal zij ideeën die zich wetenschappelijk niet langer laten verantwoorden moeten prijsgeven, maar daarvoor komen ook nieuwe vraagstukken in de plaats. Filosofen die hun vakgebied serieus nemen laten zich niet kleineren tot voetnoot bij Plato, door krampachtig vast te houden aan een idee van 2500 jaar terug. Serieuze filosofen maken Plato tot voetnoot bij de filosofie.

Jeroen Hopster

Reacties

Als ik zo'n stukje van Jeroen Hopster lees, dan moet ik denken aan de viool van de violist. Hoe gedetailleerd je ook het materiaal, de bouw, de instelling en opstelling, de spanning en ontspanning van het instrument beschrijft, tot aan de atomaire en neutronen samenstelling: je hebt dan nog steeds geen muziek. De muziek is pas te horen als de violist er op speelt. Vanzelfsprekend heeft al het voorgaande materiële zeker wel invloed op de klank die de viool kan voortbrengen, maar deze is niet bepalend voor de muzikale genialiteit van de violist. Andersom wel. De viool noemen we daarom een instrument, de viool leeft niet maar is instrumentaal. Mijn brein is mijn instrument, ze leeft op het moment dat ik er gebruik van maak. Als ik er geen gebruik van maak is ze loos van leven, loos van bewust zijn.

Alex op 30-09-2013 om 14:12

>>>Geen enkel zinnig mens zal toch serieus durven beweren dat zelfbewustzijn het resultaat is van een zootje op elkaar botsende moleculen?>>>

-Misschien is het wel zo, dat bewustzijn het gevolg is van bewegende atomen, deeltjes of molecules .
-Maar het innerlijke van die zogenaamde materie-deeltjes kan men niet kennen (Kant) ; en daarin schuilt een energie, die ook een vorm van bewustzijn moet zijn .

V.D.B. Valère De Brabandere op 19-04-2013 om 14:12

Geen enkel zinnig mens zal toch serieus durven beweren dat zelfbewustzijn het resultaat is van een zootje op elkaar botsende moleculen?

Sippie op 05-07-2012 om 14:12

In Trouw vandaag onder de kop Hoe te leven in een wereld zonder ziel? een mooie aanvulling op hetgeen hier te berde is gebracht http://bit.ly/IB597p Wie De Regt zaterdag in Tilburg moet missen kan zondag zijn lezing in Museum Tot Zover bezoeken www.totzover.nl

Harold Ytsma op 20-04-2012 om 14:12


Ten aanzien van het onderhavige filosofische onderwerp over wat te doen met ca. 100 miljard hersencellen die bij de mens op de een of andere manier met talloze overal in het lichaam voorkomende sensors, of in een soort kip en ei theorie sensors die bij de mens op de een of andere manier met ca. 100 miljard hersencellen, communiceren, kwam ik slechts ter kennisgeving in de uitslaande brand van de Eurocrisis zojuist op het internet op de weblink

http://fd.nl/ondernemen/893259-1204/vestia-zoekt-juridische-uitweg-wurgdeals

een in ieder geval op het ondermaanse op het 1e t/m ca. 26e gezicht in de geschiedenis van de mensheid op uiteenlopende al dan niet materialistisch wetenschappelijke en/of religieuze gebieden alleszins verdedigbare advertentie van een bank tegen, t.w.

“Volg je Hart, gebruik je Hoofd” van Triodos Bank.

Theo Benschop op 20-04-2012 om 14:12

Ik ben benieuwd wat Herman de Regt aanstaande zondag aan deze discussie gaat toevoegen in zijn lezing Tot zover en niet verder in het uitvaartmuseum in Amsterdam. Hij gaat dan in op het boek van cardioloog Van Lommels en een vermeend leven na de dood. Zal hij zich aangesproken voelen door de hartekreet van Hé'leène van Schaik (hierboven): 'Wanneer gaan materialistische wetenschappers eens erkennen dat het geloof in wetenschap als exclusieve methode tot het vinden van waarheid, ook een geloof is?'?

Harold Ytsma op 17-04-2012 om 14:12

Er staat in de Volkskrant van 7 april 2012 een vrij helder artikel hierover van Peter Giesen: “De mens is een (on)bezield wezen”. Het artikel begint met

“De ziel, leerde ik, als katholiek jongetje, is het belangrijkste dat er bestaat. In de ziel zit je essentie, je karakter, al je goede en slechte eigenschappen. Het lichaam is vergankelijk, maar de ziel leeft eeuwig voort. De ziel is een misvatting, zegt hersenonderzoeker Dick Swaab, bedacht door mensen die bang zijn voor de dood. De ziel heeft ook een andere betekenis gekregen. Er zijn niet zoveel mensen meer die geloven in een eeuwige ziel, een door het christendom van Plato overgenomen idee. ‘Als mensen tegenwoordig over ziel praten, bedoelen ze meestal de geest. Die is het product van de activiteit van 100 miljard hersencellen’, zegt Swaab.”

Dus je zou al dan niet als hersenonderzoeker kunnen zeggen dat overal waar het religieus beladen “ziel” staat, “geest” gelezen moet worden, wat om godsdienstoorlogen te voorkomen veel kan schelen.

Het gedeelte

“Ons grote vertrouwen in de hersenwetenschap heeft in potentie grote maatschappelijke gevolgen. Robert M. schuldig aan kindermisbruik? De oorzaak ligt bij zijn pedofiele hersenkwab. Wie wint de volgende verkiezingen? De politicus die ons neurale beloningssysteem het beste bespeelt. De bestseller van Dick Swaab staat symbool voor het grenzeloze zelfvertrouwen van de hersenwetenschap. Wat is de mens? Simpel genoeg: wij zijn ons brein. Punt uit. Simpel genoeg: wij zijn ons brein. Punt uit.”

gaat vanwege de 100 miljard hersencellen waar het kennelijk bij de mens om gaat, wat heel goed mogelijk zou kunnen zijn, net zoiets als het feit dat de aarde niet plat is maar rond schijnt te zijn, te kort door de bocht. Even gesteld dat dit überhaupt een “de aarde is niet plat” discussie is: ik heb ooit een artikel gelezen van een wetenschapper die juist betoogde dat de mens helemaal niet door het nog te ontginnen gebied van de brein als voortzetting van de scheiding van de geest en lichaam wordt gestuurd, maar door zijn lichaam, waar de vele sensoren zitten die naar het brein gaan, zodat er bij de mens geen kennis bestaat zonder dat het gevoel van de sensoren van het lichaam een rol spelen. Ik heb helaas de naam van deze wetenschapper niet genoteerd, mogelijk dat het de wetenschapper Daniel Kahneman is, maar ik weet zeker dat de naam van deze wetenschapper bij doorsnee wetenschappelijke filosofen bekend is.

T.a.v. “Dat idee bevat een gevaarlijke lacune: ongetwijfeld zijn de pedofiele neigingen van Robert M. gecorreleerd aan de activiteit van een stukje hersenweefsel, maar evenzogoed blijven het de daden van de persoon Robert M. “:

Hierover vermeldt het artikel ongeveer aan het einde:

“Breinonderzoekers als Swaab en Lamme zijn radicaal in hun afwijzing van de vrije wil. Maar het staat buiten kijf dat de wetenschap steeds meer laat zien hoe beperkt onze vrijheid is, door genetische aanleg, het brein, de invloed van opvoeding en omgeving. De politiek beweegt zich juist in de tegenovergestelde richting, naar een wereldbeeld waarin de mens een rationeel dier is dat ten volle verantwoordelijk kan worden gehouden voor zijn keuzen.
Groep
Ten onrechte, vindt Swaab. Voor hem is een begrip als morele verantwoordelijkheid nauwelijks relevant.'Neem een jonge crimineel met een ongunstige genetische aanleg. Zijn moeder heeft gerookt tijdens de zwangerschap, waardoor hij adhd heeft. Kun je zo iemand verantwoordelijk houden voor een delict? Ik vind van niet. Maar dat ik de achtergrond van zo iemand probeer te begrijpen, betekent niet dat ik zeg: ga zo maar door. We leven in een groep. Als iemand in een groep apen iets doet dat tegen het groepsbelang ingaat, wordt hij in elkaar geslagen door de oudere apen'. Wij hebben die taak uitbesteed aan politie en justitie. De groep eist genoegdoening. Daarom moet de dader worden gestraft. Maar ik zou wel graag zien dat er meer aandacht is voor de effectiviteit van die straf.'”

Het gedeelte “aandacht voor de effectiviteit van die straf” hoeft m.i. niet gelijk helemaal verkeerd te zijn.

Het gedeelte “Historici proberen het verleden inzichtelijk te maken, en een atomair niveau van beschrijving geeft daarop simpelweg geen greep. Door te abstraheren naar de wereld van ‘Stasi’, ‘onderdrukking’ en ‘Gorbatsjov’ verliezen we weliswaar aan natuurkundige precisie, maar winnen we enorm aan begrijpelijkheid.” leidt op het eerste gezicht niet tot begrijpelijkheid voor en tussen de mensen, maar tot willekeur van menselijke historici die de mens en hun politici even in populaire menselijke taal uitleggen hoe het in de wereld qua onderdrukkende stasi’s die allemaal iets tegen Gorbatsjov hebben die wel het beste met de wereld voorheeft en de anderen niet zit.

Je zou op het eerste gezicht als nietsvermoedende menselijke leek die 100 miljard hersencellen in zijn of haar brein heeft dan ook zeggen dat de mens t.b.v. de effectiviteit van het welbevinden of geluk van de mens en de maatschappij om de mens heen erg blij met menselijke hersenonderzoekers als de heer Schwaab mag zijn die een deel van de mens bestuderen en in heldere taal naar de mensen verslag doen van hun onderzoeken, zodat de menselijke filosofen die hier kanttekeningen bij plaatsen zich in soortgelijke heldere taal op de niet door de geest of het brein gescheiden mens kunnen focussen.

Theo Benschop op 10-04-2012 om 14:12

Ik heb Victor Lamme gelezen. Dat is wetenschap van Kijk-niveau, daar is geen inzicht aan te ontlenen.
Ik heb Gerard Visser, Niets Cadeau - een filosofisch essay over de ziel, gelezen. Wil iedereen die aan dit onderwerp iets wil bijdragen, dat boekje even lezen? Het begint en eindigt bij een gedicht en het hele filosofische stuk ertussen is knap, maar overbodig. Als je iets wilt weten van de ziel, ga je bij de kunst te rade.
Ik heb dus Anna Karenina gelezen, Le Petit Prince opnieuw.
Voor wie dan nog kan beweren dat de ziel niet bestaat, moet het eerste een keukenmeidenroman zijn en het tweede een sprookje. Hij wordt nooit geraakt door muziek, heeft nooit pijn zonder geslagen te zijn, of plezier, gewoon uit zichzelf? Harteloos.

(En inderdaad, Helene v Schaik: wetenschap is een vak en vakken worden uitgeoefend door mensen en die hebben vaak niet de capaciteit de beperkingen ervan in te zien. Dat is geen geloof, maar realiteit, net als de ziel. Dat doen ze om de hunne te beschermen, onkwetsbaar te zijn.)

Mr Eckhard op 05-04-2012 om 14:12

Wanneer gaan materialistische wetenschappers eens erkennen dat het geloof in wetenschap als exclusieve methode tot het vinden van waarheid, ook een geloof is?

Hélène van Schaik op 04-04-2012 om 14:12

"Crito, wij zijn Asclepius een haan schuldig." vs. "Ik zag je op het perron, ik wou dat ik je kon." You be the judge.

Dre junior op 04-04-2012 om 14:12

'Serieuze filosofen maken Plato tot voetnoot bij de filosofie'? Is dat niet hetzelfde als te beweren dat Bach een voetnoot is bij het oeuvre van André Hazes?

Itane Vero op 03-04-2012 om 14:12

Vooral de laatste zin is erg mooi: Plato als voetnoot bij de filosofie.

Willem van der Scheun op 03-04-2012 om 14:12

Helemaal niet onaardig.

Daniel Dennett op 03-04-2012 om 14:12