De eeuwige wederkeer van

Mensenjacht&Machteloosheid

Illegalen Leers Sloterdijk Agamben Kierkegaard Machteloosheid

klik om een oordeel te geven!
Ik moet dringend ergens over schrijven, hoewel ik me tegelijkertijd machteloos voel. Ik kom nog terug op dat laatste, maar eerst dat moeten. De reden daarvan is het illegalenquotum. Leers en Opstelten willen dat dit jaar 4800 illegalen worden opgepakt en uitgezet. Het gaat hier niet per se om illegalen die crimineel zijn, of overlast veroorzaken – nee, het gaat vooral om het getal 4800. Het NOS Journaal sprak van een ‘jacht op illegalen’.

Maar ik voel me machteloos. Ik kan hier een stukje tikken over waarom die illegalenjacht zo verwerpelijk is, en dat zal ik ook trachten te doen. En ik hoop dat iedere organisatie of professional met enig kennis van zaken, en verder iedereen met een goed hart en enig burgerzin, zijn stem verheft over deze mensenjacht. Tegelijkertijd vraag ik me af: is dat hetzelfde als daadwerkelijk verantwoordelijkheid nemen voor wat er gebeurt? Behelst zo’n stukje niets anders dan een kleine eruptie van morele zelfgenoegzaamheid, waar na ik weer vrolijk verder ga met leuke dingen doen tijdens deze zonnige lentedag? Kijk mij eens goed zijn? Wat is eigenlijk verantwoordelijkheid nemen… ben ik verantwoordelijk voor de handelswijze van dit kabinet? Ben ik nalatig of aansprakelijk als ik niets doe? En waarom stel ik deze vragen: uit zelfbeklag?

Maar laten we het over die illegalen hebben… waar ligt eigenlijk hun verantwoordelijkheid? Zij komen toch hier naar toe, en blijven ook nog eens hangen terwijl ze niet de juiste papieren hebben? Is deze jacht niet hun eigen schuld? Hadden ze maar niet moeten komen. Maar toch… dit is juist het schandaal. Namelijk dat we hen moreel afrekenen op zoiets menselijks als een verlangen naar een beter leven. Inderdaad, alleen al gezien de mensonterende omstandigheden waaronder veel illegalen leven, ware het vaak beter geweest dat ze thuis waren gebleven. Maar het tragische is, dat de blik van mensen beperkt is, in ieder geval beperkter dan het verlangen om het beter te hebben – dat in feite eindeloos is. Dus komen ze hier naar toe, gelokt door dat verlangen.
Migratie is van alle tijden; we waren allemaal Afrikanen geweest, als homo sapiens niet ooit meende dat het gras aan de andere kant van de Middellandse Zee groener zou kunnen zijn. De mens is, zoals de Duitse filosoof Peter Sloterdijk zegt, het zich oprichtende wezen. Vanaf het eerste moment dat we over de steppe heen keken, verder dan de vierkante meter om ons heen, zijn we ervan overtuigd dat het elders beter is. We zijn onverbeterlijke idealisten. Daarom trekken in Nederland onze kinderen naar universiteiten in de grote steden, omdat een diploma hun kansen op een beter leven aanzienlijk vergroten. Vele van ons gaan zelfs een tijdje of voorgoed naar het buitenland.  Vaak noemen we dat ‘moedig’, of ‘knap’ – en niet zonder reden. Net zoals de verhalen over de eerste kolonisten, die naar het Amerikaanse westen trokken, heroïsch zijn. Migranten die naar Nederland trekken, zijn daarentegen profiteurs. Maargoed, geschiedenis wordt dan ook geschreven door de winnaars.

Het  verschil tussen winnaar of verliezer zijn, zit hem vaak niet in bijzondere verdiensten. De inspanningen die mensen – die wij nu ‘illegalen’ noemen – hebben verricht om hier te komen, zijn vaak buiten alle verwachting. Jaarlijks vinden daarbij duizenden mensen de verdrinkingsdood, mede omdat militaire schepen en Italiaanse vissers hen niet wilden of durfden helpen. En dan heb ik het nog niet over de moeilijkheden die de overlevenden te wachten staan in het land van melk en honing – altijd op of over de rand van te worden uitgebuit.
Nee, het verschil tussen winnaar of verliezer is meestal puur toeval. Dat ik hier woon, en een ander in een land zonder toekomst, is niets anders dan het lot. Ik weet dat het vaak anders wordt voorgesteld. Contingentie maakt ons bang. Dat alles geheel anders zou kunnen zijn, is moeilijk te verkroppen. Daarom wordt een paspoort vaak gezien als een uitdrukking van een noodzakelijke bloedband tussen natie en burger. Het had zo moeten zijn – daarom dien je ook loyaal te zijn, zoals aan je eigen moeder. Maar wie door dat soort van mystificaties heen kijkt, ziet dat een paspoort een loutere, juridische toevalligheid is – hoewel het bezit van het juiste paspoort beslist noodzakelijk is voor een gezegend leven.  Ik ben niet als Nederlander geboren, maar tot Nederlander gemaakt – het had anders kunnen zijn, maar de geschiedenis is toevallig zo gelopen. 

Rechtvaardige politiek is niets anders dan weet hebben van dit toeval, en daarom solidair zijn met hen die het minder goed getroffen hebben. Suum quique is de klassieke definitie van rechtvaardigheid: ieder het zijne. Dat klinkt als ieder voor zich, maar het betekent precies het tegenovergestelde. Niet iedereen krijgt immers het zijne, het lot heeft veel mensen slecht toebedeeld. ‘Ieder het zijne’ is daarom een appel: het is een algemene verantwoordelijkheid anderen te helpen. Als we tenminste enig waarde hechten aan rechtvaardigheid. 
Sterker nog: als anderen mede in de knel zijn gekomen door mijn levensstijl, weegt die verantwoordelijkheid extra zwaar. Eén blik op de machtsmonopolies en beschermingsmechanismen op de wereldmarkt,  leert dat we met ieder het zijne toch vooral onszelf bedoelen. En dat is dan ook één van de redenen waarom ze hier naar toe komen.

Misschien is het wel ons kwade geweten, waarom we migranten die hier hun geluk willen beproeven, moreel afbranden. Of misschien is het een manier om ons gezicht te redden. We zijn immers Camelot. We staan voor rechtvaardigheid, voor mensenrechten. Een smetje op dat zelfbeeld, en wat is de brodeloze illegaal anders dan dat, kunnen we niet verkroppen.
Daarom dat het aan die migranten zelf moet liggen. Wij gunnen ieder het zijne, maar als anderen zich niet aan de regels houden, kunnen wij er ook niets aan doen. Alleen vergeten we dat wijzelf die regels hebben opgesteld. En hoe strenger we de regels maken, hoe meer ‘illegalen’ er zullen komen. Voor illegaliteit geldt immers hetzelfde als voor Nederlanderschap. Je wordt niet als illegaal geboren, maar tot illegaal gemaakt. 

We zeggen: het is toch hun verantwoordelijkheid dat ze hier naar toe zijn gekomen? De volgende stap: het is toch hun schuld? We zetten een estafetteloop in, die via morele veroordelingen leidt tot steeds meer ingrijpende, en uiteindelijk ook juridische (dis)kwalificaties. ‘Illegaal’ is daarin slechts een stap. Een stap in het ongewisse, overigens. Enerzijds doet het woord vermoeden dat iemand buiten de rechtelijke orde staat, of in ieder geval niet door die rechtelijke orde wordt herkend. Het zijn mensen zonder papieren – de sans papiers – waarmee we geen raad weten. Anderzijds worden ze door Justitie steeds meer ontdaan van hun rechten, soms expliciet, soms impliciet. Ze zijn verstoten, en tegelijkertijd juist daardoor ingesloten. De maandenlange detenties waaraan ze worden onderworpen, zijn een voorbeeld. 

Een volgende stap is criminaliseren van illegaliteit, wat indruist tegen een aantal basale mensenrechten. Toch is dit niet de definitieve stap. Wat dat betreft is het tekenend dat Opstelten laat weten dat het er niet meer toe doet of illegalen ‘crimineel zijn of niet’. Inderdaad: ‘illegalen’ ontsnappen aan iedere categorisering. Vervolging van criminelen valt onder strafrecht; het is  ‘normaal’ recht. Veroordeelde en gedetineerde criminelen genieten bovendien rechtsbescherming. Bij illegalen is dat veel minder zeker. Waar liggen hun rechten, zeker als ze steeds meer worden opgejaagd? Het is een grijze zone, waarbinnen illegalen vaak zijn overgeleverd aan de luimen en humeur van Justitie, of een (particuliere) bewaker. Of de toevallige interpretatie van het complexe vreemdelingenrecht, of de publieke opinie.
Zijn de maandenlange detenties legaal of illegaal? Het is lang niet altijd duidelijk. Des te meer reden om bijzonder op te passen met deze kwetsbare groep.

Die onduidelijkheid sijpelt door naar de samenleving, en uiteraard naar de illegalen zelf – vaak vervuld van angst. Er zijn inmiddels voorbeelden te over van illegalen die doodziek zijn, maar niet naar een arts durven te gaan, uit angst te worden opgepakt. In de beeldvorming zijn illegalen profiteurs, die terug zouden kunnen gaan als ze zouden willen, ook al is dat in de praktijk vaak niet mogelijk is. Een beeld waar het huidige kabinet schaamteloos gebruik van maakt, en zo meewerkt aan een systeem, waarin angst en uitbuiting hand in hand gaan. Henk Kamp kan nog zo stoer zeggen bedrijven hard aan te pakken die illegalen in dienst hebben. Maar juist het aanwakkeren van angst, door een klopjacht op illegalen te organiseren, geeft wrede opportunisten alle gelegenheid die illegalen te chanteren. De meeste illegalen houden het hoofd boven water door klusjes en baantjes hier en daar. Echte bestaanszekerheid is het niet, maar vaak het beste dat ze kunnen krijgen. Detentie, zonder duidelijkheid over wanneer ze weer vrij komen, maakt een einde aan dat bestaan. Verloedering tot een soort subhumane klasse ligt op de loer. Een klasse lager dan criminelen. Of beter gezegd: de illegalen vormen een uitzonderlijke klasse, een non-humane klasse. De Italiaanse filosoof Giorgio Agamben spreekt van de naakte mens – uitgekleed door het recht, het systeem, de media, en de samenleving. En bovenal – laten we dat niet vergeten – door politieke propaganda. Het getal 4800 dient in alle opzichten de publieke opinie. Het is een getal om mee te scoren. Het verhoudt zich niet tot reële problemen. De praktijk wordt geofferd aan de scoringsdrift van de overheid. Het enige reële verschil tussen 4799 en 4800 is dat mogelijk een leven verder in de marge wordt gedrukt. Het probleem van illegaliteit wordt er niet méér door opgelost.

De vraag luidt vaak: wat wil je dan? Moeten we onze grenzen openstellen? Nee. Ik denk dat we eerst moeten beginnen met een morele herbezinning. Met gevoelig maken. Geen enkel migratiebeleid kan, gezien vanuit het oogpunt van mensenrechten, volmaakt humaan zijn. Alleen al omdat er grenzen zijn op deze wereld, die mensen desalniettemin oversteken. Daarom juist moeten we het tekort erkennen, ten aanzien van het ideaal, als een appel tot menselijk en prudent handelen. Dat verandert niet meteen het vervolg en opslag van illegalen. Maar het is daarmee wel meteen duidelijk dat een illegalenjacht een schande is. We moeten onder ogen zien dat een politiek gemotiveerd getal in de praktijk levens in gevaar brengt. 

Nu rest de vraag waar mijn verantwoordelijkheid ligt. Als ik blijkbaar zo geraakt ben, door het lot van ‘illegalen’, wat staat me dan te doen – wil ik trouw blijven aan mezelf? Kan ik genieten van dit zonnige weer, een etentje straks? Kierkegaard schrijft over hoe iedere mens tekortschiet. Mijn bestaan is per definitie een schuldig bestaan. Hij duidt dat in religieuze termen: we schieten tekort ten opzichte van God, die ons het leven heeft geschonken. Een gift die ik in mijn nietigheid onwaardig ben. Ik geloof niet in God, maar ik hoef niet religieus te zijn om het leven als een gift te beschouwen – al is het een gift uit het ongerijmde. Ik hoef ook niet religieus te zijn om geraakt te worden dat het lot mij zo veel meer heeft toebedeeld dan anderen. Ik ben niet schuldig aan God, maar wel aan die anderen. Ik sta bij hen in het krijt. Maar, dit is niet meteen een morele schuld, maar eenvoudigweg het erkennen van een existentiële toevalligheid. Dat betekent daarom ook niet dat ik mijn leven moet opofferen om anderen te helpen, wil ik weer met mezelf in het reine komen. Het is zelfs immoreel van anderen of jezelf te verwachten een volmaakte engel te zijn. Moraliteit vereist een keuze, een afweging tussen haalbaarheid en ideaal. Voor Kierkegaard is het pas door zo’n keuze dat we een individu zijn. Je kiest omdat het jou aangaat, omdat het past in jouw leven, dat je kunt verantwoorden naar anderen en zeker ook naar jezelf. Dat is de transformatie van een existentiële schuld naar het nemen van verantwoordelijkheid – waarin voor Kierkegaard ook onze vrijheid is vervat.   

Deze verantwoordelijkheid houdt het optimale midden tussen wegkijken en zelfopoffering. De opportunistische jacht op illegalen kan ik niet van me wegschuiven als ‘een zaak van de overheid’, die mij niet aangaat. Wie serieus meent dat het leven een toevallige gift is, kan niet anders dan onder ogen zien dat anderen het zeer slecht hebben getroffen. Betrokkenheid is een logisch gevolg van deze typering van de menselijke conditie. 
Maar wat wel, daar ben ik nog steeds niet uit. Ik begrijp de stappen die Kierkegaard zet. Ik kan ze plaatsen in een seculier kader. Maar het bevrijdt me geenszins van mijn machteloosheid. En de zon schijnt.


Reacties

De laatste 4 woorden lijkt me in praktische zin nog het ergste! Tot het gedeelte dat begint met “De vraag luidt vaak: wat wil je dan?” vatte ik het artikel over mensenjacht en machteloosheid in de democratie Nederland waarin velen het spoor bijster zijn samen met het woord “adequaat” van mevrouw Verdonk.

Ik heb de film in de democratie Nederland waar 16 miljoen mensen wonen die graag serieus genomen willen worden niet gezien, maar ik weet dat er een film is over mensen in Afrika die geen andere uitweg meer weten dan in grote aantallen bootjes de vesting Europa te nemen, tevens weet ik dat een partij die in slapeloze nachten een ongekende angst voor vreemdelingen uit Moslimlanden en Midden- en Oosteuropa kent, het is niet anders, en die op zoek is naar een zondebok,

- welke zondebok door de eeuwen heen, zoals ik dit heb begrepen in een artikel over de Franse filosoof René Girard, op een effectieve manier moest voorkomen dat er tweedracht in de groep/stam ontstond en welke zondebok door de eeuwen heen als een soort martelaar werd vereerd, maar welk effectieve mechanisme door het Christendom werd doorbroken, aangezien Jezus naar het geloof van de Christenen voor alle zonden die de mensheid tot het einde der tijden kan begaan aan het kruis is gestorven, zodat het voor de eenheid in de groep/de stam niet meer nodig is om een externe zondebok te zoeken die de schuld van alles en nog wat krijgt met de risico’s van tweedracht binnen de groep/stam vandien, waar de filosoof Hannah Arendt, zoals ik het heb begrepen, in haar boek over het Eichmannproces ook op heeft gewezen, Eichmann is geen externe duivel, maar een boekhouder die naast u zou kunnen wonen die de orders opvolgde, dus zoek het in u zelf en niet in een externe duivel, maar welke filosoof op dit punt niet serieus is genomen, wat in de dagelijkse praktijk goed te zien is, aangezien het normaal is geworden dat Amerika Irak zonder mandaat van de VN naar een democratie bombardeert, over welk naar een democratie bombarderen de toenmalige Belgische premier heeft gezegd dat er in EU verband zegge en schrijve 1 (één) minuut is gediscussieerd, zodat het hiermee duidelijk is wie de sterkste in de wereld is zodat de heer Bush met een ontelbare hoeveelheid atoomwapens achter de hand ter verdediging van de belangen van Amerika zwerend op de Bijbel kan zeggen “Wie niet voor ons is, is tegen ons” -

maar welke door een politieke partij ophitsende zoektocht naar een zondebok in strijd is met het na godsdienstoorlogen ontstane eerste artikel van de grondwet van de vooralsnog niet in de woestijn, waar de heilige geschriften van de Talmoed, de Bijbel en de Koran zijn ontstaan, maar aan de Noordzee gelegen democratie Nederland over het niet toestaan van discriminatie en het daarentegen tolereren/waarborgen van de rechten van andersdenkenden/gelovigen "Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan." en dat er in de Eurocrisis maar iets hoeft te gebeuren waar de financiële wereld geen vertrouwen in heeft waardoor het mogelijk wordt dat de euro op een al dan niet zomerse dag in een vrije val terechtkomt, waardoor het voor bijvoorbeeld Rusland mogelijk wordt om Rotterdam voor een appel en een ei op te kopen, zodat Rusland eindelijk ook eens een ijsvrije haven heeft, en de mensen in Rotterdam en omstreken in de gaarkeukens van Rusland in de rij kunnen gaan staan,

zodat er in een verwarrende, niet perfecte wereld op een doorsnee dag waarop de zon schijnt geconcludeerd zou kunnen worden dat niet alles op de wereld helemaal perfect tot in de puntjes geregeld is, en dat de machtsverhoudingen, of een doorsnee al dan niet filosofisch aangelegde Nederlander het hier nu mee eens is of niet, op de een of andere manier richting de belangen van Brazilië, Rusland, India en China, de BRIC-landen die in een dekoloniseringsproces ook graag op het wereldtoneel een partijtje willen meeblazen, aan het verschuiven zijn.

Theo Benschop op 02-04-2012 om 16:45