De eeuwige wederkeer van

Pijn



klik om een oordeel te geven!
Onlangs vertelde mij iemand dat aan sommige zeer prestigieuze Britse universiteiten het vaak voorkomt dat jonge promovendi zichzelf snijden - blijkbaar een manier om met de prestatiedruk om te kunnen gaan. Ik moet vaak aan de anekdote denken, als ik het nieuws en de discussie volg over het onverdoofd ritueel slachten. Het belangrijkste argument om dit te verbieden, is dat de dieren onnodig pijn lijden. Pijn is in de moderne samenleving bij uitstek het morele ijkpunt. Wie pijn als troefkaart uitspeelt, heeft het debat in handen. Een dier dat pijn lijdt, moet bijvoorbeeld haast wel wijzen op barbaarse handelingen.

Nu spreek ik daarover geen waardeoordeel uit, maar ik denk wel dat we behoefte hebben aan een filosofische beschouwing over pijn. Pijn is volgens mij een belangrijke reden waarom steeds weer de discussie over de plaats van godsdienst in een seculiere samenleving oplaait. Religie en seculair staan hier namelijk diameteraal tegenover elkaar. De huidige seculiere moraal steunt vooral op het Britse utilisme, waarin het vermijden van pijn als een leidend motief voor menselijk handelen wordt gezien. Maar in veel religies wordt pijn (of afzien) juist opgezocht, als een mediator tussen het fysieke lichaam en het spirituele. Van relatief kleine offers – geen vis op vrijdag, vasten, voetpelgrimage – tot zelfkastijding. Pijn heeft bij veel religies ook een sociale, een theatrale functie. Is dat achterhaald? Of geven de religieuze praktijken vorm aan een existentiële behoefte aan pijn lijden en offers maken, die ook zonder religie zou bestaan?

Ook in de moderne wereld, waar pijn vermijden als het hoogste morele gebod is gaan gelden, zien we in ieder geval dat mensen pijn bewust opzoeken. Dan heb ik het niet slechts over die promovendi. Kijk naar de centra voor plastische chirurgie, de fitnessclubs, de dieetrages – er wordt wat afgeleden, en dat lijkt mij meer dan alleen maar een instrument om te voldoen aan een schoonheidsnorm. Pijn heeft voor veel sporters en lijners een intrinsieke en zelfs zingevende waarde. Het hedendaagse adagium Pain is gain is een gebod, en geen droge beschrijving van wat je moet doen om succes te boeken. Pijn biedt misschien wel een grond onder het op zichzelf ondoorgrondelijke menselijke bestaan; een manier van controle. Zelfs een overweldigende ervaring van leven; een thema dat in de film Fight Club wordt uitgespeeld, waarin mannen – in het dagelijkse leven anonieme ambtenaren in een veilige en vooral pijnloze wereld - elkaar op clandestiene pekken vrijwillig afranselen, om vooral maar eens iets te voelen.

Ik wil niets afdoen aan het tragische lot van mensen die lijden aan (chronische) pijn. Ongetwijfeld is veel pijn volkomen zinloos. Maar misschien moeten we niet te snel alle pijn (en afzien, onthouding et cetera) over één kam scheren. Nog niet zo lang geleden zwengelde de artsenfederatie KNMG een discussie aan over jongensbesnijdenis. Past dat nog wel, in een moderne samenleving? In die lijn doordenkend: moeten we dan ook niet de Ramadan ter discussie stellen? Moet er bijvoorbeeld geen verbod komen op de deelname van jonge mensen, die nog in de groei zijn? Als je pijn en onthouding louter ziet als een biologisch en overduidelijk onprettig fenomeen, en daarom als een schending van de menselijke waardigheid, dan zijn dat logische vragen. Maar als pijn en onthouding ook een symbolische rol spelen, zelfs betekenisgevend kunnen zijn, dan moeten we nog eens goed nadenken. Dat is overigens glad ijs: dat pijn een betekenisgevende rol kan spelen, is niet hetzelfde als het zo maar goed praten. Ontaarding en terreur liggen altijd op de loer. Des te meer reden om er goed over na te denken.

Reacties

Is het misschien zo dat jonge promovendi in extreme mate bezig zijn met 'hoofdzaken', het rationele denken, wetenschappelijke kennis en dat ze daarbij 'vergeten' naar hun lichaam te luisteren en daarmee de verbinding naar hun gevoel afschermen? Wellicht is het de enige manier om te voelen dat ze levende wezens zijn, zichzelf pijn te doen op fysiek niveau, een manier om weer terug te willen in hun lichaam, waar het gevoel huist. Om Blaise Pascal aan te halen binnen deze context: Het hart heeft zijn eigen redenen, waar het verstand niets van weet.
Het hart, is dat niet de plek in ons lichaam waar we feilloos aanvoelen of iets recht is of krom? Is dat waar het 'zelf' huist?
Kortom: Is automutilatie een schreeuw om opnieuw in contact te komen met dit 'zelf'?

Groet,
Luna

Luna op 10-06-2012 om 10:22

Beste Leon,
Hartelijk dank voor je artikel. Wat mij er het meeste in treft is de anekdote die je in de eerste alinea vertelt over jonge promovendi die zichzelf geweld aan doen om de prestatiedruk aan te kunnen. Je zegt dat je hieraan vaak moet denken als een gesprek over ritueel slachten plaatsvindt. En vervolgens doe je een beroep op filosofisch geïnteresseerden om na te denken over het begrip pijn.
Voor mij schuilt er in de anekdote een enorme tragiek. De tragiek namelijk van een verlangen tot leven, maar daartoe zich niet in de gelegenheid gesteld voelen.
Evenals de dood is pijn niet te definiëren. Pijn kan enkel worden waargenomen, meestal in het eigen lichaam. En het leven kan alleen worden ervaren via het lichaam. Als het leven niet wordt ervaren, dan zit er uiteindelijk niets anders op dan het lichaam pijn te doen. Het wonderlijke is nu dat het lichaam pijnigen door anderen ook als pijn wordt ervaren.  Pijn is dus niet alleen een individueel gebeuren, maar ook een sociale aangelegenheid; we lijden mee.
We moeten ons dan ook eerder de vraag stellen hoe het komt dat jonge promovendi zich zo onder druk gezet voelen dat ze niet meer in staat zijn om het leven te ervaren, zo erg zelfs dat ze hun medium tot het leven, het lichaam, geweld aan doen, dan een filosofische beschouwing te wensen over pijn. Want als je het over pijn hebt, waar heb je het dan over.

Met vriendelijke groet

R. Heukelom

PS
De kwesties die je aansnijdt wil ik hiermee absoluut niet bagatelliseren. Maar volgens mij dragen ze eerder een sociologisch karakter dan een filosofisch

Rien Heukelom op 03-01-2012 om 10:22

Als kind had ik al bijzondere ervaringen met dat wat pijn genoemd werd. Voor mijn gevoel kreeg ik een keuze als mij gevraagd werd: doet het pijn? "Het", bleek niet te zijn dat wat de pijn veroorzaakt had, maar ook niet het lichaam, of lichaamsdeel, waarmee iets gebeurd was. Pijn kon bovendien ook nog eens omslaan in een soort genot en genot kon omslaan in een soort pijn. Kijk naar hoe kinderen reageren als op het handje of knietje een kusje gegeven wordt. De centrale vraag in deze werd voor mij: hoe beoordeel je gevoel? Voor mijn beleving vroeg men in feite naar een kwaliteit die niet op voorhand gekend kon zijn. Daarom vraagt pijn, maar ook genot, om een uitzonderlijke instemming. Hierbij denk ik aan het begrip "subliem" wat bij kunstbeoordeling gehanteerd wordt om aan te geven dat je niet alleen iets overkomt tijdens de confrontatie met het voorwerp, maar dat je er ook betekenis aan moet geven wil je wereld niet ineen storten. Als ik pijn opzoek, vraag ik om het sublieme, maar ik ben me bewust van het genot waar het sublieme toe leidt. Wat ik dus vraag is niet uit te spreken doch slechts te voelen. Ik maak waarschijnlijk een grote stap als ik zeg van mening te zijn dat zelfs een van de grondleggers van de moderne wetenschappen Descartes geen uitsluitsel kon geven omtrent een kwaliteit als: gevoel. Dat aan die tekortkoming weinig veranderd is, heeft mijn inziens van doen met de dominantie van het wetenschappelijke denken wat van gevoelens niets wil weten. En omdat de wetenschap een interpretatiemonopolie heeft zal de mens met betrekking tot inzicht in pijn het moeten doen met een pleister.

Henk van Leuken op 23-12-2011 om 10:22

Dank voor de tip! Ga ik zeker lezen... dit blogje is inderdaad slechts een opmaat, dus alle tips zijn welkom.

Leon Heuts op 15-12-2011 om 10:22

Interessante tekst. Wat jij schetst, wordt in een boek dat onlangs verscheen dieper uitgewerkt. Het gaat om 'Ik, Mezelf en Wij' van Greg Houwer. In het vierde en vijfde hoofdstuk legt de auteur daar uit hoe ons lichaam een symbolische functie bekleedt (wat hij verbindt met de structuur van ons zelfbewustzijn). Op die manier kan je het verband smeden, en harder maker, met wat jij aanbrengt.

Dank,
Johanna

Johanna op 15-12-2011 om 10:22