Berichten uit de grot

Melancholie zonder God

Lars von Trier, Melancholia, Kierkegaard

klik om een oordeel te geven!
Melancholie valt onder één van de zeven hoofdzonden, stelden de Middeleeuwse kerkvaders, en wel onder die van luiheid. Melancholische mensen spannen zich namelijk niet voldoende in om te zien hoe goed en mooi God de wereld heeft gemaakt.

De Deense filosoof Søren Kierkegaard, in veel opzichten toch een rebelse gelovige, nam deze opvatting over. Melancholieke mensen zien de werkelijkheid verkeerd, vindt ook hij. Ze blijven steken op de brug der zuchten. Nu is die brug der zuchten er wel degelijk. Als je daar je ogen voor sluit en liever afleiding zoekt in redeloze lolligheid, leef je niet waarlijk. Leven betekent voor Kierkegaard: in staat zijn tot het voelen van lijden. Maar mocht je, eenmaal op die brug, compleet bevangen raken door het tranendal onder je, dan kom je ook niet toe aan de ware existentie. Dan stel je je niet open voor het grootse van de schepping. Dus: doorzetten, melancholici! Op naar de andere oever!

Waarschijnlijk probeerde Kierkegaard vooral zichzelf aan te sporen. Hij was, naar eigen zeggen, een ‘diep-melancholische’ man vol van ‘stille wanhoop’. Een landgenoot van hem, regisseur Lars von Trier, zal zich vermoedelijk in dit beeld herkennen. Ook Von Trier lijdt aan depressies en ook hij probeert dit in zijn werk te thematiseren. Maar in Von Triers verhaal is God afwezig, en dat maakt de setting gelijk heel anders. Want zonder God is de garantie verdwenen dat het leven ten diepste groots en mooi is. Zonder God zou het best kunnen dat melancholici gewoon gelijk hebben en de akelige waarheid over de menselijke conditie onder ogen durven te zien. Niks luiheid, juist helderheid! Al is het dan een helderheid die lamslaat. Er valt immers niets te doen; onze situatie is hopeloos.

Von Triers Melancholia, die dit jaar in Cannes in première ging, vertelt het verhaal van twee zussen. Zus Justine (Kirsten Dunst) gaat trouwen en zus Claire (Charlotte Gainsbourg) heeft voor haar een sjieke bruiloft geregeld. De film begint met super-slow-motion beelden, vol van een omineuze sfeer die nog eens dik wordt aangezet door de muziek van Wagner. Zo zien we Justine in haar bruidsjurk over het natte gras strompelen. Ze komt bijna niet vooruit, haar zware sleep houdt haar tegen.

Het meer verhalende gedeelte van de film licht deze openingsbeelden toe. We ervaren hoe Justine voor de gewone dingen al veel moeite moet doen. Met dappere lachjes probeert ze haar trouwdag tot een feest te maken, maar eigenlijk is het een hopeloze zaak. Het liefste zou ze wegsuffen naast haar kleine neefje dat ze naar bed brengt, terwijl de gasten beneden de taart aansnijden.

Dan komt het bericht dat de planeet Melancholia, die zich tot nu toe verschool achter de zon, op ramkoers ligt met de aarde. De normaal functionerende mensen, zoals zus Claire, raken in paniek als de waarheid van hun situatie tot hen doordringt. Justine blijft juist ijzig kalm. We zien haar doffe, berustende blik en realiseren ons: voor haar is er niets veranderd. LIfe is shit and than you die. Dat wist ze al.

Melancholie heet oncommuniceerbaar te zijn; een deel van het isolement dat depressieve mensen voelen komt voort uit het feit dat zij hun ervaring van de werkelijkheid niet met ons kunnen delen. Maar dan komt toch de kracht van film én van Lars von Trier om de hoek kijken. Von Trier slaagt er (denk ik) een heel eind in om dat zware, inerte gevoel van melancholie over te brengen. Dat is ook het mooie van het medium film, dat het je kan meenemen in een volledig subjectief universum. Zolang een film duurt, kun je ervaren hoe het leven op een ander overkomt. Misschien zou jij in dezelfde situatie totaal andere indrukken opdoen en andere gewaarwordingen sorteren dan de hoofdpersoon. Maar jij bent nu niet aan zet. De film bepaalt wat je ziet. En die beelden bewerkstelligen een gevoel dat opeens logisch wordt.

Voor mij heeft Von Trier zich met Melancholia eens te meer als ware filmauteur bewezen. Zijn visie is altijd dwingend en interessant. Maar heeft hij ook gelijk? Ik aarzel. Wellicht verdienen Kierkegaard en de kerkvaders het om serieuzer genomen te worden, zelfs nu God dood is. De harde, moeilijke vraag is: stel dat je alles mee hebt en toch diep ongelukkig bent. Maak je dan ergens niet een morele fout?

De onderliggende vraag is in hoeverre je verantwoordelijk bent voor jouw kijk op het leven. Het juiste antwoord daarop ken ik niet. Maar ‘totaal niet’ is in ieder geval het verkeerde antwoord. Denk ik.

Reacties

zou nietzsche's verwerlijdlijking van het moraal geen antwoord kunnen zijn op de dood van God?
Wellicht werd nietzsche's ethiek al door von trier in de film dogville begrepen toen de hoofdpersone haar stoicijnse ethiek en 'slavenmoraal' ruilde voor een ethiek waarin verantwoordelijkheid en macht centraal stonden..
ik ben geen kenner van nietzsche of von trier maar vroeg me sterk af of hierin een kleine kern van waarheid zou kunnen schuilen ??

sietse op 08-05-2013 om 14:31

Kierkegaards God als een uitdaging, ene beproeving die de zelfwording ten goede komt....

Patrick op 25-06-2012 om 14:31

Ik bedoel "met de zinnen en vragen die aan filosofie en in de reacties aan problemen van stromingen gewijd zijn kan ik persoonlijk minder mee, maar dat doet m.i. aan de rest van artikel niets af."

Theo Benschop op 23-04-2012 om 14:31

Ik bedoel "(...) maar dat doet m.i. aan de rest van het artikel niets af."

Theo Benschop op 23-04-2012 om 14:31

Mijns inziens een zeer waardevol artikel, met name het bewonderenswaardige gedeelte

"Justine blijft juist ijzig kalm. We zien haar doffe, berustende blik en realiseren ons: voor haar is er niets veranderd. Life is shit and than you die. Dat wist ze al.”,

met de zinnen en vragen die aan filosofie en in de reacties aan problemen van stromingen geweid zijn kan ik persoonlijk minder mee, maar dat doet m.i. aan de rest van artikel niets af.

Theo Benschop op 23-04-2012 om 14:31

Kierkengaard bleef toch wel een gelovige. Juist het christendom is verweven met het lijden en de overwinning erop door Christus. Jezus vroeg ook waarom God Hem had verlaten. De ervaring van het zich verlaten weten door God en het gemis van God maakt dat men God gaat zoeken. Augustinus opende zijn Confessiones met de beroemde zin: 'Onrustig is ons hart totdat het rust vindt in God'. In dit boek beschrift hij zijn zoektocht naar God. Toch zegt hij dat ons hart onrustig is. Hij wil dat elke lezer zijn zoektocht maakt. Augustinus eindigt zijn boek met de beschrijving van de 7de dag, de eeuwige sabbat, rustdag als de gelovige eeuwig bij God is. Dan houdt de onrust op...

Hans Reinders op 05-10-2011 om 14:31

De Noordelijke landen hebben vaak iets binnenvetterigs, omdat het weer en de ruige omgeving ze zo vaak binnen doet blijven, denk ik dan. Von Trier is een typisch product van de filosofische stroming van de afgelopen 50 jaar, te beginnen met de Roaring Sixties, het postmodernisme. Volgens mij is Kierkegaard als een van de eersten van die stroming (als het niet Hegel al was), avant la lettre, zelf verantwoordelijk voor "het probleem" waar alle postmodernisten in stikken of zwelgen, de onmogelijkheid om objectief te zijn door bijvoorbeeld naar onafhankelijke bevestiging te zoeken. Alles is subjectief, alles van waarde kan alleen door een subjectieve, bevooroordeelde, bril bekeken worden, incommensurabiliteit en multipliciteit is een gegeven en het enige wat we nog kunnen, volgens Derrida, Zizek en Lawlor (de laatste als biograaf van de eerste in de Stanford Encyclopedia of Philosophy), is gevoeliger of sensibeler te worden voor de ander, met name de onderdrukten, liefst georganiseerd.

Ik zie dit "probleem" als hun probleem en hun "oplossing" niet als een echte oplossing. Misschien dat daar melancholie ontspringen kan. Het echte probleem is wat de geschiedenis met ons gedaan heeft toen het postmoderne experiment van start ging. Het modernisme met de spruitjeslucht en de stoofpeertjes was inderdaad wel erg op de keel geslagen, maar om dan maar de radio aan te zetten, in te tunen en out te droppen in goed Nederlands, met vrije liefde en de ontgelding of verloochening van God, Waarheid, Zelf en zelfs Realiteit, door de Hippie postmodernisten (inclusief Von Trier), moest ergens wel mis gaan. Voor henzelf ja, maar daar heb ik dus geen medelijden mee (over melancholie gesproken); wel met de mensen die als collaterale verwoesting werden mee-geslachtofferd. Mensen die tussen de tandraderen van eeuwenoude instituties terecht kwamen, die óók aangetast raakten, zoals wetenschap, justitie en journalistiek (de laatste uiteraard minder eeuwenoud, hoewel..?). Er zijn gevallen aan te wijzen, waar de niet-toevallige samenloop van deze instituties levens hebben gebroken. Ergst van allemaal is dat dit gebeurd is met mensen die net zo hard tegen het onrecht vochten als de dappere Hippies van Von Trier, maar buiten het nieuwe systeem vielen, het systeem dat alle andere systemen nu eenmaal moest deconstrueren en terugbrengen tot nietsigheid.

Ron de Weijze op 27-09-2011 om 14:31