De eeuwige wederkeer van

sadisme, geen egoïsme



klik om een oordeel te geven!
Dat je in de trein op zaterdagavond weinig rust hoeft te verwachten – nee, ook niet in de stiltecoupé – is me welbekend. Is niet altijd leuk, maar heb ik mee leren leven. Maar de vijf mannen die instapten in Den Bosch – zestigers, spijkerbroek, streepjesbloes, stevig aangeschoten – maakten het wel erg bont. Met halve liters Heineken in de hand schreeuwden ze naar elkaar, op een volume dat ook in de dorpen die we onderweg passeerden te horen moest zijn.

Eén jongen, een metalfan in een leren jas, sprak ze erop aan. Beleefd. ‘Heren, en beetje gezelligheid mag, maar dit is geen kroeg. Dus alsjeblieft iets rustiger.’ Eén man schreeuwde terug dat-ie mocht doen wat hij wil. Het was immers geen eerste klas.

De laatste jaren is veel geschreven over verruwing, korte lontjes et cetera. Een oorzaak, hoor je vaak, is de hyperindividualisering. We laten ons daardoor steeds minder aan anderen gelegen liggen. ‘Ik doe wat ik wil’- ook al gaat dat ten koste van anderen. Het ‘dikke-ik’ noemt filosoof Harry Kunneman deze vorm van egoïsme. Een aanvullende analyse luidt dat we de openbare ruimte als onze huiskamer zijn gaan zien, wat in de praktijk betekent dat met zo’n aangeschoten zestiger werkelijk geen gesprek te voeren valt. Die metalfan spreekt hem aan op publiek fatsoen, maar die man weet niet waar hij het over heeft. Hij is toch thuis? Het publieke is privaat geworden, heet dat dan.

Hoewel ‘dikke-ik’ en ‘huiskamer’ aardige manieren zijn om het treintafereeltje te beschrijven, voldeed dat voor mij niet. Hier speelde iets anders, iets duisterder nog. De man die vond dat hij mocht doen wat hij wilde, zweepte een medebroeder op om een muziekje van André Rieu op zijn Iphone zo hard als mogelijk te zetten. ‘Harder, harder’, riep hij maar uit. Wat die man, type meeloper, prompt deed.

Dit was geen egoïst. Een egoïst laat zich niets gelegen liggen aan anderen; hij eist totale persoonlijke vrijheid. Maar deze man was juist wél bezig met de reactie van anderen. Hij wilde niet dat de muziek harder werd gezet, omdat hij nu eenmaal volop van Rieu wilde genieten. Nee, hij wilde daarmee de andere mensen in die coupé willens en wetens sarren.  De coupé was ook allerminst  zijn huiskamer, waar hij zoiets overigens waarschijnlijk nooit doet. Misschien was hij thuis zelfs een rustige man. Nee, de coupé was eerder een theater; deze man had een publiek nodig, en mensen die slachtoffers konden zijn.   

De filosoof Tvzetan Todorov zei ooit in Filosofie Magazine dat een mens een door en door empathisch wezen is, maar onverdeeld optimistisch daarover was hij allerminst. Natuurlijk, empathie - het vermogen je te verplaatsten in anderen - kan leiden tot menslievendheid, maar ook tot uitgebreide kennis hoe een ander optimaal te martelen. Ik denk dat filosofen als Plato, Machiavelli of Hannah Arendt, of wetenschappers uiteenlopend van Sigmund Freud tot René Girard en Richard Sennett, precies dit de meest verontrustende eigenschap van de mens vinden. Niet zijn egoïsme of zijn materialisme, maar zijn vermogen zich in anderen te verplaatsen en al het slechts dat daar uit voort kan komen. Hulpvaardigheid en sadisme heeft, ondanks dat ze elkaars tegenovergestelde zijn, dezelfde wortel, namelijk die van de empathie.

Het is vooral zo verontrustend, omdat argumenten tekort schieten. Die metaljongen kon zeggen wat hij wil, maar daar ging het hier niet om (wat overigens niet betekent dat hij het maar beter had kunnen laten – in tegendeel). Nooit zouden redelijke argumenten die zestiger ervan hebben kunnen overtuigen zijn handelingen te staken - zelfs niet indien hij heel goed besefte dat hij een morele grens overschreed. Want dat laatste, daar ging het hem net om: hij wilde mensen sarren.  

De ook politiek prangende vraag luidt: hoe stoppen we een dergelijke sadist, als argumenten geen kracht meer hebben?

Reacties

De man die in dit artikel sadist wordt genoemt, kan onderuit gehaald worden juist doordat hij de focus op anderen legt.
Inspelen op zijn verwachtingspatroon zou in dit geval dan ook erg leuk zijn. Door hem te spiegelen in bijvoorbeeld lichaamstaal zal hij zich ongemakkelijk voelen, hij is niet langer onaanraakbaar. En zo zijn er nog zat trucs om dit soort mensen aan te pakken. Haal ze van hun sokkel af of zorg ervoor dat je boven ze komt te staan.
Als ze je als gelijke gaan zien.. zal dan empathie weer de andere kant opwerken?

Anne Man op 12-05-2012 om 15:33

Ik vind het een interessante column - mensen kunnen blijkbaar elkaars gedrag goed kopiëren omdat ze blijkbaar goed weten hoe ze zelf in elkaar zitten - met interessante reacties, in welke reacties die van de heer DeBlauweDraeck opvalt door een positieve benadering, hoewel niet iedere situatie even aandoenlijk zal zijn.

Ik las ooit een column van Beatrijs Ritsema over iemand die iets minder aandoenlijks met alcohol of drugs in een trein had meegemaakt, hij hier iets over had gezegd, hij vervolgens in elkaar werd geslagen, hij met een blauw oog naar Pauw & Witteman ging om dit met de strekking "Nemen we dit? " te vertellen, ten aanzien waarvan Beatrijs Ritsema mijns inziens terecht concludeerde dat de politie boeven vangt en niet een gemiddelde treinreiziger, dat de betreffende man in plaats van de orde t.a.v. de jeugd van tegenwoordig houden in de coupé de mogelijkheid had om naar een andere coupé te verhuizen om eventueel van daaruit orde op zaken te stellen in plaats van heel Nederland op te roepen om op de vuist te gaan.

Theo Benschop op 07-05-2012 om 15:33

Ik ben het niet eens met de aanname dat dit gedrag voortkomt uit (een vorm van) sadisme. Op deze manier benader je dit gedrag erg negatief, terwijl het ook positief, en zelfs (bijna) onschuldig benaderd kan worden. Carice van Houten vertelde in de Wereld Draait Door ooit dat ze door haar vrienden 'DJ Goebbels' genoemd werd, omdat ze zo vaak bezig was reclame te maken voor wat zij goede muziek vond. Haar vrienden vonden dan dat zij hun die muziek opdrong. Kan het geen enthousiasme (aangewakkerd door de alcohol) geweest zijn wat deze zestiger gedreven heeft? "Andre Rieu is heel erg goed, mensen zouden dit toch moeten horen?!"
De reactie op de metalfan kan dan uitgelegd worden als een daad van overmoed, deze zestiger kon/kan zich oprecht niet voorstellen dat hij de gemiddelde treinreiziger hiermee niet verrijkt, maar ja, een Metalfan, natuurlijk wilt die iets anders horen. De mening van deze (blijkbaar overduidelijke) metalfan werd gezien als een inperking van de mans enthousiasme.
Mooi stuk wel trouwens, ook iets dat ik herken. Ik vind het vaak aandoenlijk, als ik mensen in de trein tegen kom die al wat ouder zijn, maar zich toch laten gaan. Lach met ze mee, dan is het de helft zo irritant niet.

DeBlauweDraeck op 07-10-2011 om 15:33

Mooi artikel. Ook ik ken dit soort gedrag van mensen en daar word ik link van. Deze mensen verdienen het nog niet om in een riool te mogen leven.

De reactie van Leon daarentegen vind ik wat overdreven. Vooral de woordkeuze 'zeer duistere fenomenen'. Hierbij denk ik aan duivelse streken als het 'gestenigd worden door rechters' en 'het verbranden van heksen'. Toch mooi gevonden Leon!

Daarnaast komt Leon wat onzeker over. Hij moet en zal namelijk gelijk hebben. Maar, daarvoor noemt hij zichzelf expert, nietwaar?

(Politici worden ook verbannen wanneer deze zich als schoft gedragen, goed voorbeeld voor de samenleving)

Ron op 05-10-2011 om 15:33

U tipt het zelf al aan- de coupe is een theater.
Zelf denk ik meer aan theatraliteit als ziekte met veel alcohol. Helaas is hier heel weinig aan te doen.
Het zijn de talentlozen die alleen met alcohol op zulks in het publiek domein bezigen.
Zelf durven ze het podium waarschijnlijk niet nuchter op.
Af en toe toch maar trachten een opmerking te maken maar het inroepen van (in dit geval)
een conducteur (die ook verbaal ingrijpt) blijft noodzakelijk om als eenling daarna niet de hele reis met dichtgeknepen billen vlakbij 5 dronken mannen te zitten.
Overigens geldt de theatraliteit ook voor de andere reizigers.
M vr gr

P.S.Meurs op 28-09-2011 om 15:33

Goede reactie! Het uiterlijk verschil tussen egoïstisch en sadistisch gedrag is heel gering, maar het perspectief verschuift daarentegen drastisch. In dit geval was die man niet langer alleen op zichzelf en zijn eigen genot gericht, en kon de rest de boom in. Wij waren juist het object geworden van zijn handelingen.

Ik weet ook niet of 'woede naar de samenleving' wel de juiste omschrijving is. Het zou ook zo kunnen zijn dat dit gedrag diep zit ingebakken in de menselijke existentie, maar naar gelang de omstandigheden bij sommigen komt bovendrijven. Volgens mij voelen zij zich ook niet zo zeer gesteund door politici die hun angst voor het andere aanwakkeren - maar eerder door de mentaliteit of stijl van die politici. Als politiek - het brandpunt van de samenleving - verwordt tot een treitercampagne, kan ik me voorstellen dat op straat en in de trein het treiteren meer acceptabel wordt. Politiek speelt in de samenleving een stichtende rol - dat geldt helaas ook voor dit soort van zeer duistere fenomenen.

Leon Heuts op 27-09-2011 om 15:33

Ja, dat is een interessante vraag. Ik maak dit soort incidenten ook vaak mee en vind het wel leuk om het te benaderen als sadisme, al vraag ik me af of het dat is. Is het niet toch egoïsme, of eerder, doorgeslagen individualisme, in de trant van: ik mag het, ik wil mijn (zogenaamd bedreigde) vrijheid bewaken en dus doe ik het? Dit soort mensen koesteren in mijn ogen een soort algehele woede naar de samenleving en uiten die naar de eerste de beste die ze ergens bij in de weg staat. Ze voelen zich gesteund door politici die hun angst voor het andere aanwakkeren. Er zijn wel degelijk argumenten te vinden tegen hun gedrag, namelijk: als iedereen doet waar hij zin in heeft wordt de wereld er voor jou ook niet leuker op, dus gedraag je. Denk aan wat je moeder je vroeger geleerd heeft, toen je een kleine jongen was. En doe lief! Goed blog, Leon!

Anne Havik op 26-09-2011 om 15:33