Een klein betoog: mannen met baarden conserveren



klik om een oordeel te geven!
 
Bij een beetje filosoof moet je niet aan willen komen met een frisse blik.
En zeker niet met een gesprekspartner van onder de dertig.
 
Zo luidde de reactie van een wat cynisch ingestelde vriend op de aankondiging dat we de jongste hoogleraar filosofie van Duitsland - Markus Gabriel - hadden binnengehaald voor de G8. En daarmee is meteen mijn punt gemaakt: de filosofie lijdt aan een hardnekkige vorm van conservatisme. Niet alleen de vrouw en alles wat niet wit is, ook de ‘jonkies’ en de niet-degelijk-geschoolden worden afgeserveerd. De welbekende blanke oudere man (het liefst met baard) uit de betere familie uit het Westen: daar bestaat het canon uit. Maar hoe kan het toch dat ‘de wetenschap van het denken’ meer vast zit in dit soort verdelingen en vooroordelen dan de meeste andere wetenschappen?
 
Rood-aangelopen deed ik een poging mijn vak te verdedigen tegenover deze al te ontluikende uitspraak van deze vriend. Filosofie is voor mij een manier om tot nieuwe ideeën en oplossingen te komen, om te protesteren tegen vluchtige denkfouten die (bijvoorbeeld) de politiek beheersen, filosofie is een levenslange uitdaging. Filosofie is een methode, het is een middel. Het is...
 
Maar waarom kent de filosofie nog minder dan 10% vrouwelijke hoogleraren? En waarom wordt de Westerse filosofie zoveel hoger gewaardeerd dan de Oosterse? Laat staan Afrikaanse? En waarom is iedere godvergeten - excuseer voor de woordkeuze - filosoof eigenlijk boven de zestig? Zeker als je wilt spreken over ontwikkelingen die nu aan de gang zijn - internet, globalisering, emancipatie, economisering - moet je inzetten op mensen die daar iets van weten. Oftewel: de nieuwe generatie, de vrouwen, de opkomende culturen. Zouden zij niet veel geschikter zijn om deze ontwikkelingen te duiden dan de blanke oudere man die met rugklachten in zijn werkkamer zit weg te stoffen?
 
We hebben – met bijbehorende bloed, zweet en ergernis – naast de vier witte mannen op leeftijd de volgende successen geboekt: één vrouw, één Zuid-Afrikaan en maar liefst twéé mannen van onder de 50. Dat biedt openingen. Achille Mbembe, de laatste filosoof die heeft toegezegd, zorgt er meteen voor dat we ook (een deel van) de niet-Westerse filosofie betrekken. Tegelijkertijd vraag je natuurlijk niet aan Mouffe om over vrouwen te spreken of aan Gabriel en Young over ‘de nieuwe generatie’. Dat doen ze niet en het blijft ook nog maar de vraag of je hiermee het conservatisme van de filosofie tegen gaat. Want net als de bebaarde mannen uit het canon beroept Chantal Mouffe zich op de traditie. En zo ook Young en Gabriel. Maar je kunt het ze niet kwalijk nemen: filosofie ís ook deels een traditie. Een studie filosofie begint bij het inlezen in de traditie. In Plato, Kant, Descartes, Rawls en de rest. Maar hoe kunnen we dan met filosofische denkkracht vooruitgang (-willen) boeken? Kun je op basis van een traditie iets ‘nieuws’ bedenken, of iets eigenzinnigs? En hoe pak je dat aan? De insteek van de G8 is het bereiken van nieuwe inzichten door middel van filosofische reflectie, het idee dat we als filosofen iets ‘nieuws’ kunnen toevoegen aan het publieke debat. Maar wat bedoelen we daar in hemelsnaam mee?
 
Filosofie heeft last van een vorm van conservatisme waar ze vanaf moet komen. Wie weet is het al een begin om studenten filosofie naast de traditie ook het zelf-denken en het zelf denken te leren. Daag hen (de studenten, ons, mij!) uit om – zij het onderbouwd – zichzelf in hun denken mee te nemen. Ik ben een vrouw, ik ben jong en ik heb bepaalde ‘eigen’ ervaringen en ‘eigen’ inzichten. Deze mogen best aanwezig zijn in mijn denken. Het zou zelfs een verbetering kunnen zijn. En laten we daarnaast inzetten op de kunst om die eigen gedachtes te ontwikkelen. Want dat is waar het filosofisch wordt, toch? De eigen gedachten onderzoeken, uitpluizen en bekritiseren. Op deze manier naar een oplossingen zoeken. Op dit moment wordt het pas in de laatste fase van de verschillende masters Filosofie werkelijk van de student verwacht. Voor die tijd is zelf denken slechts optioneel.
 
Toch moet het niet zo worden dat mijn denken vervolgens wordt ingedeeld aan de hand van die eigenschappen. De gewoonte om vrouwelijke filosofen toch vooral telkens opnieuw als vrouwen bij elkaar te zetten irriteert me mateloos, ware het niet dat het blijkbaar nog steeds nodig is willen we überhaupt vrouwelijke filosofen in het canon kunnen betrekken. Titels zoals ‘Zij denkt dus zij bestaat’ en ‘Vrouwelijke Filosofen’ laten dat wel zien. In hetzelfde kader is de Filosofie Magazine van maart dit jaar getiteld ‘100% Vrouwen’. Deze uitgaven proberen uit alle macht de filosofie te emanciperen: vrouwelijke filosofen bestaan, en ze zijn goed ook. Deal with it.
 
Tijd om even terug te komen op de denkers van de G8. Wanneer je een G8 van de Filosofie organiseert, moet je keuzes maken. Het is namelijk niet zoals in de politiek zo dat de personen met de meeste macht - Poetin, Obama, Merkel en cohorten - ook degenen zijn die je wilt uitnodigen. Het gaat ons juist om mensen met doorslaggevende, emanciperende of vernieuwende ideeën. Althans, in mijn ogen zou een G8 van de Filosofie zich in eerste instantie moeten richten op de denkkracht die uit kan gaan van filosofische reflectie en theorievorming. Dat is ook wat het organiseren van deze G8 zo interessant maakt. De balans vinden tussen de denkers en de vraagstukken - tussen de vormende en de emanciperende potentie van de filosofie - is een uitdaging waar een heel mensenleven aan gewerkt kan worden.
 
Laten we daarom tijdens de G8 het conservatisme onder de loep nemen. Laten we haar onderzoeken en bedenken hoe we haar achter ons kunnen laten. Hoe we eindelijk de filosofie mee kunnen laten emanciperen met de samenleving. Wie weet komt er dan een keer een tijd waarin ‘de wetenschap van het denken’ veel beter in staat blijkt om verschillen te bevatten en (voor)oordelen kritisch onder de loep te nemen. Pas als we op dat punt zijn kunnen we bekijken hoe we met filosofie de wereld gaan verbeteren.

Reacties

Klinkt me wat klagerig in de oren, waarom niet net als Nussbaum gewoon meedoen..?! Die Gedanken sind frei maar niet als men uit irritatie reageert op het aanwezige denken en met 'mannen met baarden' -- ik zie die baarden nauwelijks. Geeft misschien wel aan dat de gedachtewereld van de gemiddelde (!) man wat anders is dan dat van de gemiddelde vrouw en dat verbaast me niets gezien a. de andere hersenstructuur -- de vrouwelijke hersenen hebben veel meer verbindingen (witte stof) tussen alle compartimenten, en b. andere hormoonconcentraties -- met name verschil in hoeveelheid testosteron. Vrouwen daarom gemiddeld meer Multi denken en doen (zie bijv. zorg), mannen meer op 1 ding focusing (bijv. techniek).
Toch staat alles open voor ieder, ja valt even niet mee om kringetjes te doorbreken -- zie bijv. hoe het Joke Hermsen verging maar ik zie toch hoe zij nu zeer interessante dingen laat zien, net als bijv. ook Stine Jensen. Men geeft zulke vrouwen best kansen, dus wat let men...?!
Ik denk ook aan Dawkins met zijn memen ofwel het leergedrag, de grote invloed van opvoeding en cultuur op ons Zijn naast onze aanleg de genen (DNA). Ooit was die cultuur invloed inderdaad erg macho maar is dat toch wel veranderd: ook de memen, onze gewoonten, zijn vatbaar voor mutaties....! Jongeren en vrouwen die kun je wel als mutanten beschouwen, maar niet elke mutant overleeft (de meeste niet), en ervaring en daarmee vaak opgebouwde 'wijsheid' ('een ezel stoot zich....') blijft altijd tellen, gelukkig maar want anders vliegen we van hot naar haar en dat doet de onderbuik toch ook reeds te veel...
Zo weten we bijv. uit het onderzoek van Frans de Waal dat moraal en ethiek niet alleen uit de cultuur komt maar ook reeds uit onze natuur. Dat zag men in de Verlichting eigenlijk ook al maar men was nog niet zo ver dit te accepteren. Zo kijken we ook anders naar een begrip als ratio. Het Sein en Seinden van Heidegger zou je nu kunnen zien als Alfa en Bèta denken, beleving en voorstelling t.o. onderling toetsbare feiten, een grote amygdala aandeel t.o. een grote aandeel prefrontale cortex....!
Goed om te beseffen want door materialisme gekoppeld aan economie en Survival of the fittest dreigen we naar een Big Brother maatschappij af te glijden en de zingeving tot decadentie te laten verworden. Genoeg denkwerk dus, juist ook voor vrouwen en jongeren die nog niet aan de broederschappen deelnemen...! Wat mij betreft is emancipatie echter niet per se een doel van de filosofie, eerder van de psychologie, paedagogiek en politiek, zie nu bijv. de discussies over Rusland, Islam, enz.
Enfin, succes met uw streven de vrouw een betere plek te gunnen...! (maar de man mag best een beetje 'mannelijk' blijven).

Dirk Prins op 20-02-2014 om 15:27

Beste Menno, bedankt voor je reactie. Ik denk dat dit zeker nog steeds een probleem is, en niet alleen in de filosofie. Maar het is ook een uitdaging die we aan kunnen gaan. Daar wil ik graag toe oproepen.

Sophie van Balen op 18-02-2014 om 13:24

Als niet filosoof en/of hooggeschoolde, sta ik verbaasd, dat het blijkbaar nog steeds zo is, dat vooroordelen erg hardnekkig zijn. En dat nog wel bij de wetenschap der Filosofie! Als dit verhaal werkelijk klopt, dan wordt deze wetenschap wel behoorlijk geremd in zijn( of haar) ontwikkeling, spijtig hoor...
Ik hoop dat je met je betoog de filosofen aan het denken zet ,Sophie.
Vriendelijke groeten...

Menno Blaauw op 16-02-2014 om 14:19