Bonobo

Frans de Waal, bonobo, empathie, moraal

klik om een oordeel te geven!
Michael Jackson toonde in 2002 zijn kind aan het volk. De negen maanden oude baby bungelde van vierhoog naar beneden. Mensen gilden, en niet alleen maar omdat ze fan van Jackson waren: ze waren bezorgd om het jongetje.

Frans de Waal noemt het schandaal dat de wereldpers haalde in zijn laatste boek: De bonobo en de tien geboden. Hij vraagt zich niet af hoe Jackson het in zijn hoofd haalde om de baby met één arm zo te laten bungelen, maar wil weten hoe het kan dat de massa zich met het lot van een baby identificeerde, terwijl die baby niet van hen is. Zijn antwoord is simpel: empathie. We hebben een lijfelijk inlevingsvermogen waardoor we ons kunnen voorstellen hoe het is om die baby te zijn. Net als apen. De Waal memoreert een herinnering uit dierentuin Arnhem. Een gewonde chimpanseeman hobbelt op zijn polsen rond om zijn pijnlijke vingers te sparen. Binnen een mum van tijd heeft zich een rij gevormd van apen die lichamelijk synchroon achter hem aan lopen, allemaal op hun polsen.

Met zijn boek wil De Waal laten zien dat mensapen ook ‘moraal’ hebben – dat wil zeggen, in staat zijn tot empathie. Daarmee zet De Waal zijn levenswerk voort met opnieuw een boek waarin hij laat zien dat datgene waarvan wij denken dat het uniek menselijk is (taal, oorlog voeren, gebruik van werktuigen, cultuur), ook bij dieren voorkomt.

De bonobo en de tien geboden is een heerlijk boek, dat voor filosofen veel gedachtevoer biedt. We hebben geen ‘moraal’ bedacht, noch hebben we de geboden uit de religie nodig om de natuurlijke instincten eronder te houden, maar we zijn van nature óók in staat tot het goede. ‘Elke moraal zou overbodig zijn als we alleen maar aardig waren,’ aldus de Waal. De voor de hand liggende vraag is natuurlijk waarom we dan niet altijd aardig zijn. Maar eigenlijk is dat de Michael Jackson-vraag. Ik dacht met De Waal aan de massa en vroeg me af: waarom gaat De Waal er eigenlijk van uitdat ‘aardig’ of ‘empathie’ altijd samenvalt met ‘goed’? Kun je bijvoorbeeld ook een ‘teveel’ aan empathie hebben dat tot de verkeerde morele beslissing leidt? Wie zegt trouwens dat de massa echt ‘empathie’ heeft met het jongetje, en dat die mensen niet eerder als de apen achter elkaar aan hobbelen vanuit lichamelijke synchroniciteit: eentje gilt, dan de rest ook. Ik dacht aan de jongens die zich zo identificeren met de jihadistische strijd dat ze radicaliseren en naar Syrië gaan om hun lijf in de strijd te gooien.

Evenmin als de ‘rede’ je per se je op verstandige gedachten brengt, is empathie of aardigheid een garantie voor de juiste morele beslissing.

Reacties

De definitie van empathie is niet helder genoeg. In fenomenology betekend empathie bijvoorbeeld het ervaren van je eigen lichaam als iemand anders. Empathie betekend dus niet de 'feel good' emotie van aardig doen, maar het is het inleven in iemands situatie.

Dan komt de vraag wat moet het object van de empathie zijn? Empathie blijft al snel haken achter oppervlakkige emoties. Alhoewel deze emoties ook deel zijn van de persoon, slurpen ze meestal de volledige attentie op. Als je overal blind empathie voor zou hebben, dan wordt het op een gegeven moment erg oppervlakkig.
Gewoon blind iedereen aardig vinden is dus geen echte empathie.

Echte empathie betekend ook je inleven in je eigen mening. Met die mening kun je discrimineren op wat je je inleving vermogen richt. Dit maakt het mogelijk om je in iets in te leven er over te oordelen en je in andere dingen van een persoon. Empathie mag dus best wel een waarde oordeel hebben. Ik denk zelfs dat het noodzakelijk is voor empathie. Op een bepaalde manier moet je aan je zelf denken omdat dat de enige manier is om echt empathie voor de ander te kunnen tonen. De andere persoon ziet liever een levend mens dan een dode engel.

Het inleven in je zelf bevat dus ook waarde oordelen. Is de manier van oordelen wel goed. Dan kom je er al snel achter dat waarde oordelen relatief zijn. Goed en slecht worden altijd op verschillende manieren belichaamt in de wereld. Het is dus belangrijk om in te zien dat het waarde oordeel relatief is en misschien in de toekomst niet meer klopt. Het is dus belangrijk een en open waarde oordeel te hebben.

Hoe zien jullie empathie?

Rick op 14-08-2013 om 09:16

Net als er A- en B-films zijn, A-zijn er A-O weeën en B-O's saying "no B-O!" to other B-O's
De B-O's in het bos zijn Boos op de A-Aas-O's boven de B-Aas-O's
Wat zijn ze Boos, wat is er Loos?

Pim Jong op 13-08-2013 om 09:16

De tegenstrevende na-aap is mimetisch van aard. Mensen kunnen niet alleen maar "aardig" zijn omdat ze ook hemels willen zijn. En geestig en ontroerend. Maar niet als muggen in sekten of als (Got(in)spe).

Pim Jong op 13-08-2013 om 09:16

Empathie en emotie. Emotie is naar binnen gericht en heeft te maken met waar je je mee identificeert , het raakt vooral je eigen belevingswereld, die subjectief is en waarmee je je jezelf vaak misleid. De meedogenloze handel maakt hier gebruik van. Empathie of compassie is naar buiten gericht en heeft meer te maken met de ratio (de rede) en de meer werkelijke inschatting gedragingen en het gewicht wat je er aan geeft, vooral als er iets gebeurt wat je niet verwacht. Dat de wereld economie ontwricht is heeft vooral te maken met het feit dat wij ons laten leiden door emotie, inplaats van de ratio. Wij laten ons inpakken door meedogenloze handelaren, die hun eigen religie hebben.

Wieberen Tjeerdsma op 12-08-2013 om 09:16

Is het echt zo dat De Waal 'empathie' identificeert met 'goed'? Volgens mij zegt hij daar veel genuanceerdere dingen over. Zelfs dat martelen niet kan zonder inlevingsvermogen.

jet op 12-08-2013 om 09:16