Second thoughts
Second thoughts

De vrijheid van Descartes en Spinoza

Nacht, Descartes, Spinoza, opening, Amsterdam, Nederland, vrijheid

klik om een oordeel te geven!
Opening van de Nacht van de Filosofie

Amsterdam, 9 april, Nog geen 100 meter verderop, hier aan de Westermarkt hangt een plaquette aan de muur: ‘Quel autre pays ou l’on puisse jouir d’une liberté si entière’. (In welk ander land kan men genieten van een zo totale vrijheid). De uitspraak is van René Descartes en hij hangt aan de gevel van Westermarkt 6, het huis waar Descartes de zomer van 1634 doorbracht.

Descartes was naar Nederland gekomen om er in alle rust te werken aan zijn baanbrekende filosofische ideeën, waarmee hij in die tijd al echt beroemd was, maar waarom hij ook werd verguisd. Het was het Nederland van Rembrandt en iets later ook Spinoza. (Spinoza was op het moment dat Descartes in Amsterdam woonde 2 jaar oud). Het was het klimaat van wetenschappelijke, culturele en persoonlijke vrijheid dat Descartes in Nederland zo aantrok.

De Nacht van de Filosofie staat dit jaar in het teken van Vrijheid, en er is geen betere plek om die Nacht te houden dan hier in Amsterdam, in Felix Meritis, op een steenworp afstand van de Westermarkt.

Ik ben Daan Roovers, hoofdredacteur van Filosofie Magazine, en ik mag u welkom heten op de 9e Nacht van de Filosofie. De Nacht is een initiatief van Felix Meritis, Selexyz-Donner, uitg. Lemniscaat, Universiteit van Tilburg, Internationale School voor Wijsbegeerte en Filosofie Magazine.

In de tijd van Descartes stond de Republiek der Nederlanden al bekend vanwege zijn grote vrijheid en tolerantie. Hoe kwam Nederland aan die vrijheid? Nog een citaat van Descartes: ‘Iedereen is hier zo druk met de handel dat ik er mijn hele leven zou kunnen verblijven zonder opgemerkt te worden.’

Het vrije klimaat in Nederland was geen toeval: Nederland was een republiek, Nederland was een land van handelaren en Nederland kende een decentraal gezag. Denkers die elders werden vervolgd vestigden zich hier om te werken, of lieten hier hun boeken drukken, omdat het decentrale gezag maakte dat boeken die in Leiden verboden waren wel in Deventer gedrukt konden worden. Handel en decentraal gezag waren de belangrijkste voorwaarden voor een relatief grote vrijheid en voor de belangrijke rol gespeeld die Nederland gespeeld heeft in de Verlichting.

Spinoza, onze grootste denker van eigen bodem, leefde ietsje later dan Descartes ook in Amsterdam en ook hij roemt de vrijheid en de tolerantie die Nederland, en in het bijzonder Amsterdam kenmerken.
Spinoza’s grootouders – kooplieden overigens - waren naar Nederland gevlucht vanwege de hier geldende godsdienstvrijheid. Spinoza - die inmiddels wegens zijn vermeende goddeloosheid in de ban was gedaan; zo liberaal was men toch ook nog niet - publiceert in 1670 zijn belangrijkste politiek werk, het Tractatus Theologico-Politicus, dat draait om het belang van vrijheid en tolerantie.

…Dit pleidooi voor vrijheid kan eigenlijk alleen in Nederland geschreven worden, zo stelt Spinoza in zijn voorwoord, want het is de enige plaats in Europa waar een klein stukje van die vrijheid gegarandeerd is.

Spinoza sluit dit boek af met een prijzende beschouwing over de vrijheid die Amsterdam haar burgers biedt. Ik citeer: ‘De stad Amsterdam kan ons tot voorbeeld dienen, die tot haar eigen sterke groei, en tot bewondering van alle naties van deze vrijheid plukt. In deze bloeiende staat en voortreffelijke stad immers leven alle mogelijke mensen van iedere natie en geloofsrichting met de grootste eendracht samen (..)’
‘geen enkel geloof is er zo gehaat dat zijn aanhangers niet onder de bescherming staan van het openbaar gezag’

Tot zover Spinoza en Descartes.

Het idyllische beeld dat Spionza en Descartes schetsen van ons land, stelt ons voor de vraag hoe het vandaag gesteld is met onze vrijheid. Verschillende politieke partijen voeren de vrijheid in hun naam, maar leven wij nog in die vrijstaat Nederland die Descartes en Spinoza zo lief was?

Vanavond filosoferen wij de hele avond over het thema vrijheid. Over de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst, maar ook de vrijheid dóór godsdienst, persoonlijke vrijheid, popmuziek als de verwoording van individuele vrijheid, de bedreigingen en begrenzingen van vrijheid, verantwoordelijkheid en de vrije wil.
U vindt de programma’s in de verschillende zalen in het programmaoverzicht en op de projectieschermen.

En daarover gesproken: Rest mij nog een bijzonder woord te spreken over het beeldmateriaal op de achtergrond en op de posters.  Het ontwerp van dit jaar is gemaakt door Willem van Berkel.

Het woord is aan  Femke Halsema, in 2006 door de jongerenorganisatie van de VVD, de JOVD uitgeroepen tot liberaal van het jaar

Reacties

Ik las een tweetal interessante artikelen over Spinoza, waarin iets verteld wordt over zijn 'leer', maar dan bezien vanuit de lilaca.
De links zijn:

http://www.elektoor.com/index.php?option=com_content&view=article&id=473:lilaca-en-het-spinozisme&catid=93:wetenschap&Itemid=602

en

http://www.elektoor.com/index.php?option=com_content&view=article&id=474:spinoza-bezien-vanuit-een-lila-werkelijkheid&catid=93:wetenschap&Itemid=602

Sorry voor de lange links....

Groeten van,
Isolde

Isolde Florijn op 30-05-2010 om 01:33

Vrije wil en bewustzijn.
Hoeven hersenen altijd een bewuste keuze te maken om te kunnen beweren dat je beschikt over een vrije wil? Kan je nog wel spreken van vrije wil als je hersenen al onbewust een beslissing hebben genomen, waarvan je pas bewust wordt op het ogenblik van uitvoeren?
Vrije wil hoeft helemaal niet gekoppeld te worden aan bewuste keuzes. Het gaat eerder om de vraag of je hersenen zo vrij blijven al of niet bewust die keuzes te maken die de beste zijn.
Het is zeer makkelijk om de beslissingsvrijheid ( of vrije wil) van hersenen te beperken. Het al of niet bewust hiervan zijn, speelt geen rol. Wanneer je hersenen dompelt in een omgevingssituatie waarbij ze angstiger reageren of gestrest , dan zullen je hersenen andere beslissingen en keuzes maken dan in een vrije omgeving waarbij ze minder onder druk worden gezet. Hersenen zullen ook sneller en evenwichtiger (on)bewust beslissen bepaalde handelingen te commanderen wanneer ze op de juiste wijze worden geprikkeld om beslissingen te nemen. Hersenen zijn ook gevoelig voor feedback. Deze gebeurt meestal (niet altijd) bewuster. Daarom is het ook zo belangrijk dat pubers en adolescenten via trial and error, met vallen en opstaan of zelfs door geregeld tegen sociale controlemuren op te botsen, tenslotte leren hoe ze het meest verstandig kunnen reageren in bepaalde situaties. Zo kan je perfect iemand die vroeger vrijwel onbewust en zeer impulsief handelde, aanleren meer beredeneerd en rustiger te reageren. Door hersenen aan te leren onder welke omstandigheden ze betere keuzes kunnen maken en beslissen, vergroot je de mogelijkheid en dus de vrijheid van het brein om andere en betere keuzes te maken dan zuiver impulsief handelen. Ook al kan het best zijn dat die hersenen nu hebben geleerd dit automatischer te doen (en dus even onbewust). Door de feedback van de handeling op de onbewuste beslissing van hersenen, leren ze tegelijk de onbewuste handeling te koppelen aan een (on)bewuste feedback. Hersenen leren op die manier bewuster reageren en handelen. De discussie over het feit over de vrije wil nu bestaat of niet omwille van het feit dat ze vaak automatisch en onbewust reageert alvorens ze zelf bewust hiervan worden, is daarom triviaal. Het is zoals het afleren van reflexen. Reflexen gebeuren nu eenmaal buiten de invloed van hersenen en enkel via het ruggenmerg. Toch kan je hersenen aanleren in volle vrijheid niet te reageren op die prikkels die zulke automatische reflexbewegingen uitlokken. Indien hersenen niet in staat waren tot de vrijheid om niet of minder automatisch te reageren, zou elke beslissing of handeling totaal onbewust gebeuren en zouden ze nooit nieuwe keuzemogelijkheden durven verkennen of aanleren. En wat is vrije wil anders dan de mogelijkheid van het willen aanleren en uitproberen van nieuwe keuzes en gedragspatronen, hoe moeilijk ook. De motivatie om anders te handelen dan men gewoon was, hoe moeilijk ook, daar draait het om bij vrije wil en niet het vastgestelde feit of die beslissingen of keuzes al of niet het gevolg zijn van een onbewuste beslissing in je hersenen die luttele fracties van een seconde voorafgaan aan de bewuste ervaring. Hersenen kunnen dan wel afhankelijk van de conditie beperkt zijn in vrijheid van keuzes, dat betekent daarom nog niet dat er geen vrije wil bestaat om dat beslissingspatroon te doorbreken en af te leren. Vrije wil is per definitie een illusie omdat het concept kan geassocieerd worden met onbewust beslissen. Vrije wil wordt niet echter of minder reëel omdat het geassocieerd moet zijn aan bewustzijn.

Noppen Stefan op 25-04-2010 om 01:33