De eeuwige wederkeer van

De sinistere kerstman van Eindhoven

Zizek vluchtkerk

klik om een oordeel te geven!

In het centrum van Eindhoven, aan de rand van het winkelgebied, is uit gloeilampen een beeld van een kerstman geconstrueerd. In de stijl van de aloude lichtjesroute, waarmee Eindhoven al decennialang jaarlijks de bevrijding viert. Nostalgie van een stad dat naast Philips feitelijk geen noemenswaardig verleden kent (de reden ook waarom ik me er thuis voel, overigens).

De kerstman lacht. En hoe. Het ho-ho-ho! is in de ochtend – als het niet druk is in de binnenstad –  al van twee straten ver hoorbaar. Misschien komt het door het volume, maar de lach is merkwaardig vervormd. Van het donkerbruine, homerische gebulder wat het zou moet zijn, is het nu eerder een duister geruis dat het midden houdt tussen sinister en spottend.

De lach doet me denken aan wat Zizek schrijft over het superego. Uiteraard komt het begrip oorspronkelijk van Freud. Volgens hem is het superego de instantie in ons, die maakt dat we ons identificeren met cultureel bepaalde normen. We tomen daarom onze driften, lusten en verlangens (het duistere Es of Id) netjes in. Je kunt het superego vergelijken met het geweten; de incorporatie van goed en kwaad. 

Maar volgens Zizek, in de voetsporen van Lacan, is het niet zo eenvoudig. In hoeverre immers, ervaren we het intomen van onze lusten en verlangens zelf niet als lustvol?  Het superego is dus verre van die verstandige instantie, die ons goed van kwaad leert te onderscheiden. Nee, het onderwerpen aan normen of wetten is lekker. Het is een lustvolle schuld. We voldoen nooit aan de norm, doen daarom des te beter ons best. En we genieten daarvan. De verhouding tussen het superego en onze verlangens of lusten is in feite sadomasochistisch.

Wie wil zien hoe dit werkt, moet een sportschool binnen wandelen. Het schoonheidsideaal dwingt mannen en vrouwen tot een voortdurende zelfpijniging, die bij de meer fanatieke als lustvol wordt ervaren. Sterker nog: het schoonheidsideaal is op een zeker moment secundair. Het onderwerpen is een doel in zichzelf geworden. De fanatieke sporter is zowel meester als slaaf; hij vindt per definitie dat hij tekort schiet, en gaat daarom des te harder trainen. En haalt daar genot uit.

Nu dreigt altijd de vraag waarom we ons zouden onderwerpen aan cultureel bepaalde normen. Wat is de geldigheid van die normen?  Wat is het dragende fundament? Ooit was die vraag minder relevant. Het antwoord luidde: God (of kerk). Wie zich niet gedroeg, ging simpelweg naar de hel. Met deze dreiging, en een heel arsenaal aan disciplinerende technieken, bleek de incorporatie van normen – soms met harde hand – bijzonder succesvol.  Maar hoewel ook deze onderwerping onmiskenbaar lustvol kan zijn, is God voor de meesten uit het blikveld verdwenen.  En daarmee is ook de geldigheid van normen een stuk minder vanzelfsprekend.

Volgens Zizek betekent dat allerminst het einde van het superego. Inhoudelijk is het weliswaar leeg (God is dood), maar het dwingende gebod bestaat nog steeds. Maar waarom? Waartoe? Onduidelijk. Bovendien: waar de kerk in ieder geval nog een soort economie van de onderwerping bood (de mate van onderwerping werd door rituelen en symbolen zorgvuldig afgewogen), en de meeste religies expliciet waarschuwen voor de mateloze onderwerping, is die rem tegenwoordig verdwenen. We moeten ons onderwerpen tot in het oneindige, we zullen onze schuld nooit inlossen, maar niemand weet waarom.

Voor Zizek is dit de grondstructuur van het huidige consumentisme. We moeten kopen, consumeren, tegelijkertijd zullen we nooit genoeg hebben. Het consumentisme is geënsceneerde, onendige schaarste, door een combinatie van schuld en genot. Waarom blijven we kopen? Du Kannst denn Du solls , luidt het imperatief dat – foutief, overigens – aan Immanuel Kant wordt toegeschreven. Ontdaan van religieuze ernst en inhoud, luidt de hedendaagse variant: U zult plezier hebben!  Viagra is een mooi voorbeeld. Vroeger was seks nog min of meer een keuze. En wie impotent werd, had pech. Nu, met de mogelijkheid van een biochemisch opgewekte erectie, is er geen keuze meer. U kunt plezier hebben, en daarom zult u plezier hebben.

De genotvolle combinatie van schuld en voldoening, van gebod en onderwerping, verpakt in het bladgoud van de hedendaagse warenhuizen, valt ons meestal niet zo op. Daarvoor zijn de technieken en beloften van de producenten ook te goed. Maar soms breekt er iets door al die technieken heen. Dan valt de leegte van het gebod op. U zult plezier hebben! De sinister lachende kerstman, geplaatst in één lijn met De Bijenkorf, is daarvan een voorbeeld. Het kerstfeest is allang zijn spirituele waarde kwijt, de religieuze les dat een vreemdeling ons kan redden, begrijpen we niet meer. Maar kopen zullen we.

PS: laat dit verhaal uw kerstfeest niet vergallen. Ik weet het goed met u gemaakt. Help de illegalen van de Vluchtkerk in Amsterdam de winter door. Op deze  site ziet u wat u kunt doen, een gift is al welkom. Prettig kerstfeest!

Reacties

een gepensioneerde ambtenaar van de Fod-Financiën en ere-commissaris van de Tieltse Bouwmaatschappij (VMSW) . Hij is een amateur-filosoof en gebruiker bij Wikipedia . Boeken : 'Filosoferen met Wikipedia' - 'Visie op Filosofie' en - 'De mens hunkert van nature naar Weten' zijn verschenen bij Pediapress en dat is handig om te weten

Levertraan op 26-06-2015 om 18:37

Mijn bijdrage is corrupt.
Ik zal niet in debat gaan.

Eerval de Amsterdammer op 26-06-2015 om 18:37

Verlangen doodt je zorgen, zorgen doodt je verlangen. Lust is gezond, daar weten we wel raad mee. Schuld is een truuk van de bange mensen, door negatief te zijn over het woord macht, om zo macht te verkrijgen. Moreel besef is goed maar betekent dat dan niet dat je juist alles in vraag moet kunnen stellen over wat moraliteit is?

Dorian op 26-06-2015 om 18:37

-Leven zonder normen : wie zonder normen leeft gaat niet meer naar de hel, maar schept zelf de hel in zijn leven, waar hij het verwijt van zijn eigen logisch geweten moet blijven ondergaan .

Valère De Brabandere op 04-01-2013 om 18:37

-Leven zonder normen : wie zonder normen leeft gaat niet meer naar de hel, maar ma

Valère De Brabandere op 04-01-2013 om 18:37

Ik bezoek regelmatig een sportschool. Toch beschouw ik mezelf niet als zelfkweller. Ik ben geen sadomasochist, net zomin als Ranomi Kromowidjojo of Epke Zonderland sadomasochisten zijn. Zij hebben een doel voor ogen: overwinning door zelfoverwinning, en dat doel heb ik ook. Bij mij gaat het niet zover dat ik olympische ambities heb, maar ik probeer wel te groeien door mijn lichaam te trainen. Mijn beloning voor die zelfpijniging is meer uithoudingsvermogen, meer kracht en een betere gezondheid. En dat maakt het voor mij de moeite waard.
Feitelijk is er niet zoveel verschil tussen iemand die aan zijn conditie werkt en iemand die probeert te groeien als filosoof. Wittgenstein en Nietzsche waren ook gekwelde mensen. Ook zij streefden naar groei en vervolmaking, zij het niet van hun lichaam, maar van hun denken. Zij waren nooit tevreden met zichzelf. Moeten we hen daarom ook sadomasochisten noemen?

Pim Lemmens op 03-01-2013 om 18:37

Een goed verhaal om te lezen en dit pas Na de kerstdagen toch nog een genot een voor mij echt filosofisch verhaal met een duidelijk waarheid in ons dagelijks bizariteit

jan-paul op 30-12-2012 om 18:37