De eeuwige wederkeer van

Es fehlt die Antwort auf das Wozu

Giorgio Agamben, Joris Luyendijk, Friedrich Nietzsche

klik om een oordeel te geven!

In een even duistere als fascinerende passage in het boek The coming community beschrijft de Italiaanse filosoof Giorgio Agamben de kabbalistische vertelling van de ‘isolatie van de Shekinah’. De Shekinah is de laatste van de tien zogeheten Sefirot of goddelijke attributen, en staat voor de feitelijke aanwezigheid van het goddelijke – vooral in de  oude tempel van Jeruzalem. Die aanwezigheid wordt uitgedrukt in een symbool:  twee handen met gespreide vingers, de handpalmen naar beneden gericht, de duimen raken elkaar.

In de vertelling betreden vier rabbi’s Pardes – de hoogste kennis, de verzameling van goddelijke attributen, het paradijs. De eerste wierp een blik op het allerhoogste, en stierf. De tweede keek, en werd krankzinnig. De derde, Ben Aher, ‘brak de takken af’.  Wat er met de vierde gebeurde, vertel ik later. Eerst die Aher.
Het afbreken van de takken staat voor het wegnemen van dat ene attribuut: de Shekinah. De feitelijke aanwezigheid van het goddelijke, dus – ook wel Zijn woord. Immers: God stelt zich present door te spreken. We lezen het ook in het Nieuwe Testament: ‘In het begin was het scheppende woord, en het woord was bij God en het woord was God’. In de Griekse taal staat hier drie maal het woord Logos – letterlijk vertaald met ‘woord’, maar het betekent feitelijk veel meer. Bij de Oude Grieken staat het voor de meest fundamentele orde, de rede, de oerwet. We zien hoe zowel in de christelijke traditie als in het Antieke Griekenland de macht van het woord volledig wordt erkend: het woord schept, ordent, brengt rede in chaos.
Wat gebeurt er als één rabbi juist dit attribuut – de logos – ontvreemdt? De joodse traditie is volgens Agamben op dit punt heel duidelijk: de shekinah verliest zijn positieve, scheppende kracht, en wordt gevaarlijk. De kabbalisten zeggen zelfs dat hij ‘de melk van het kwaad’ opzuigt.

Ik moet heel vaak denken aan deze oude vertelling als ik de columns van Joris Luyendijk lees over de financiële wereld in Londen. In feite beschrijft Luyendijk daarin steeds weer  hoe taal (orde, rede, logica) van ons afgenomen is, en een volkomen eigen leven is gaan leiden via de anonieme en voor de meesten onbegrijpelijke computerprogramma’s die de financiële sector beheersen. Er is een resolute scheiding tussen de logica van de software, en het alledaagse leven. De logica heeft geen plaats meer te midden van dat leven. En evenals in de oude kabbalistische vertelling wordt die logica gevaarlijk. Ze keert zich tegen het leven, waar ze eerst deel van uitmaakte.

Zo beschrijft Luyendijk in zijn laatste column hoe een IT-expert hem uitlegt waarom computerstoringen bij banken altijd zo lang duren. Dat komt omdat niemand meer een compleet en diepgaand overzicht heeft van de software. Door de vele fusies in de financiële wereld is een mozaïek aan systemen ontstaan; problemen worden opgelost door een zoveelste ‘patch’, of stoplap. Het gevaar is duidelijk: diezelfde software heeft zo veel macht over ons leven – je moet er niet aan denken dat het een ondoorzichtig rommeltje is. Hetzelfde geldt overigens voor de computerprogramma’s die de gehele geldstroom van de financiële markten monitoren en precies berekenen waar in te stappen of juist te verkopen (de markt van financiële producten is nauwelijks nog mensenwerk); vrijwel niemand – op een paar hyperintelligente wizkids na - begrijpt de herculische algoritmes. De programma’s zijn losgeweekt van het handeldrijven zelf, het intermenselijke contact - met ook de morele codes die daarbij horen.
   
Wat hier tekenend is, is dat niemand nog een overzicht heeft. Je kunt stellen dat het hele systeem zijn inherente betekenis dreigt te verliezen. Daarmee bedoel ik niet dat er geen effecten of gevolgen  meer zijn – in tegendeel. Maar de reden van die effecten  zijn onduidelijk. Dergelijke abstracties zien we overal in de financiële wereld. ‘De markt’ is meteen al een hele mooie:  iets werkt, er zijn ook effecten, die we uit kunnen drukken in getallen – maar wat is nu precies de betekenis?  Er is nog steeds een logica, een structuur of ordening, maar feitelijk geen begrip. Taal en wereld  - syntaxis en semantiek – zijn gescheiden. Dat is nu precies nihilisme. Zoals Friedrich Nietzsche dat omschrijft: 'Es fehlt das Ziel. Es fehlt die Antwort auf das ‘Wozu’. 

Dat laatste denk ik eveneens vaak, bij de columns van Luyendijk. Treffend beschrijft hij hoe in Londen briljante mensen – die ook arts of natuurkundige hadden kunnen worden – letterlijk hun leven opofferen aan nauwelijks te begrijpen processen. Ze draaien bizarre werkweken, hebben geen privéleven – maar, zoals ook Luyendijk zich vaak afvraagt, waarom eigenlijk?
Een deel van het antwoord ligt ongetwijfeld in de religieuze fascinatie voor dergelijke processen – daarom dat ik dit verhaal ook startte met de kabbala. De god van het monotheïsme is eveneens het meest machtig als hij het meest onbegrijpelijk is. Als hij zich niet meer onder de mensen bevindt, maar elders, en zich slechts kenbaar maakt door bevelen, of uiteindelijk door te zwijgen, slechts een symbool, of niet meer dan een leeg scherm. Het is deze nihilistische god waaraan Abraham zelfs bereid is zijn enige zoon te offeren. De krankzinnige werkuren in de financiële wereld – hebben ze daadwerkelijk nut, of zijn het bezweringsoffers om een onbegrijpelijke god ter wille te zijn?  We kunnen ons hetzelfde afvragen over enorme bezuinigingen, die door veel vooraanstaande economen als nutteloos, zelfs schadelijk, worden bestempeld. 

De huidige financiële wereld dreigt een verwoestend experimentum linguae (taal als louter proces, ordening, syntaxis, software, algoritme) te worden, die over de gehele planeet tradities, ideologieën, identiteiten, levens dreigt uit te hollen. Een systeem zonder betekenis of doel.

Nu resteert nog het lot van de vierde rabbi,  Rabbi Akiba. Ook hij trad het paradijs binnen – maar hij verliet het ‘onaangedaan’.  Wat was zijn geheim?

Op de hoogte blijven van filosofie? Neem nu 3 nummers Filosofie Magazine voor maar € 15,95 en ontvang gratis de Filosofie Scheurkalender 2013 (toezending stopt automatisch)

Reacties

Als we dan toch zo'n hang hebben om te geloven in dat wat we niet begrijpen, waarom dan niet een collectief geloof in de filosofie?

Simone op 05-10-2012 om 01:01