Systeem 1 en 2

bewustzijn, onbewust, kahneman

klik om een oordeel te geven!
Het leukste bezwaar ooit geuit tegen het idee dat wij geestelijk eigenlijk niks te zeggen hebben over wat we doen komt nog altijd van de neuroloog Antonio Damasio. Hij zei: ‘U denkt toch niet dat al die experimenten die moeten aantonen dat het bewustzijn niets betekent uitgevoerd kunnen worden met bewusteloze mensen?’ Één-nul, zeggen we dan. Maar daarmee is de wedstrijd niet voorbij, want het onderbewuste doet natuurlijk wel erg veel.

De psycholoog Daniel Kahneman komt met een heel andere benadering van ‘bewust’ en ‘onbewust’. Hij verdeelt ons geestelijke leven in twee systemen. Systeem 1 is snel, reflexmatig, halfbewust, ‘intuïtief’ en evolutionair oud. Het is dit systeem dat je in staat stelt om te lopen, te kauwen en weg te springen van een aanstormende auto. Systeem 2 is evolutionair jonger, het is traag, het gaat niet langs gebaande paden, het doet z’n werk met moeite, het voert een uitdrukkelijke bezigheid uit en het onderscheidt ons waarschijnlijk van dieren.

Een voorbeeld: u loopt naast een vriend door een drukke winkelstraat. Systeem 1 helpt u uit te wijken voor tegemoetkomende voetgangers terwijl u tegen uw vriend aardige dingen zegt over het heerlijke weer. Plotseling vraagt uw vriend: ‘Hoeveel is 17x24?’ Wat is nu het eerste dat u doet? U gaat stilstaan. Probeer dit maar eens uit in een echte situatie. Het resultaat is vrijwel altijd raak. Voor 17x24 hebt u niks aan systeem 1, nu moet systeem 2 in actie komen en dat kost nadrukkelijke moeite.

Systeem 1 en systeem 2 zijn innig met elkaar verweven, ze versterken of voeden of hinderen elkaar. Een ernstiger voorbeeld: in Israël werd een groep rechters bestudeerd die de voorwaardelijke invrijheidstelling van gedetineerden bespraken. Dat levert vooral werk voor systeem 2: wat is de misdaad, wat is het vonnis, wat voor type is de gedetineerde, is hij ergens welkom buiten de gevangenis et cetera. Het niet verlenen van invrijheidstelling kost de minste energie. De rechters hebben drie eetpauzes. Het bleek dat ze consequent vlak voor een eetpauze slechts 35 procent van de gedetineerden hun voorwaardelijke vrijheid gunden terwijl dat percentage telkens steeg tot 65 procent na de eetpauze! En dat lag uitdrukkelijk niet aan de aard van de besproken gevallen. Hongerige en vermoeide rechters vallen terug op systeem 1 en nemen dan het makkelijkste besluit.

Dit is maar één voorbeeld uit de vele die Kahneman bespreekt in zijn boek Thinking Fast and Slow. Hij presenteert daar een even indrukwekkende als onweerlegbare reeks van besluiten, keuzes, gedachtegangen, voorspellingen, schattingen en vooral ook oordelen die wij dagelijks uiten en die aantoonbaar onjuist zijn. Hij toont hoe een groot deel van ons geestelijk leven gekenmerkt wordt door een telkens weer verrassend andere verstrengeling van intuïtie = onbewust = systeem 1, en analyse = bewust = systeem 2. Ik vond het een kolossale opluchting na de monomanie van de neuroreductie.

Meer weten over filosofie? Neem nu 3 nummers Filosofie Magazine op proef voor € 15,- (toezending stopt automatisch)

Reacties

[..]de consument verandert [...] , en niet 'veranderd' zoals in onderstaande bijdrage. Systeem 2 of verveelt iemand zich en komt deze taalfout daarom voort uit systeem 1?

P. op 23-01-2018 om 18:52

Dit systeem is al in gebruik sinds het jaar 2000 en is onderzocht door de heren Stanovich en West en Kahneman. Deze wetenswaardigheden worden zeer veel gebruikt in de besliskunde van onder andere consumenten. Er zijn veel 'controle' onderzoeken gedaan hiernaar, maar u moet natuurlijk ook onthouden dat de consument (en hierbij dus de mens) ook veranderd in de loop van tijd. Dit onderzoek van 'een verveelde psycholoog die weer eens wat heeft lopen uitdokteren' is zo ongelooflijk belangrijk geweest. Gelukkig bent u zelf niet zo 'oppervlakkig' en heeft u daarover zelf natuurlijk ook artikelen gelezen, waaruit blijkt dat alles wat hierboven genoemd is klopt, en hoogstwaarschijnlijk zal het hier wel zo oppervlakkig worden beschreven zodat de normale bouwvakker hier misschien ook wat van zou kunnen leren. Heren, afsluitend wil ik u wijzen op dit artikel, laten we zeggen, voor wat meer diepgang.
1. Antonides, G. (2008). Comparing models of consumer behavior. In: A. Lewis (ed.) The Cambridge Handbook of Psychology and Economic Behaviour. Cambridge: Cambridge University Press.

HM op 28-04-2016 om 18:52

Dit soort bericht zou interessant kunnen zijn als niet de abstraherende statistieken mee zouden spelen. Percentages zijn de dood voor ware wetenschap. Ik vraag me bijvoorbeeld af: welke rechter draaide helemaal om door honger en vermoeidheid? Bij welke rechter had honger en vermoeidheid hoegenaamd geen effect op zijn standpunt. Wat is daar over te zeggen? De berichten zelf zijn interessant maar de oppervlakkigheid er in bepaald niet.

Hlexander H op 16-12-2012 om 18:52

Vanwaar toch al dit soort berichten de laatste jaren? Leuk, zo'n correlatie tussen ondervoede rechters en hun besluiten, maar wat moeten we ermee? Leuk, een verveelde psycholoog heeft weer eens wat lopen uitdokteren. Over drie maanden komt een ander met systeem A & B...

Ralph op 17-09-2012 om 18:52