Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement

Achterhuis: 'We moeten Breiviks verhaal serieus nemen'

dinsdag 9 augustus 2011

Hans Achterhuis is niet alleen Denker des Vaderlands, maar ook auteur van een belangrijk boek over geweld. Wat denkt hij van Breiviks terreurdaden en de daaropvolgende discussie in Nederland?


Met het voorbehoud dat hij Breiviks manifest nog niet helemaal heeft gelezen, wil Achterhuis graag reageren. ‘Breivik heeft een groot doel en alle middelen zijn geoorloofd om dat te bereiken. Hier zie je precies de doelmiddelrationaliteit terug die ik analyseer in Met alle geweld. Breivik zegt dat ook zelf: ik betreur wat ik heb gedaan, maar het kon niet anders. Daar zit een utopie achter: hij droomt van een maatschappij zonder moslims waarin mannen overheersen. Ik begrijp hem vanuit wat Hannah Arendt “ideologie” noemt: Breivik heeft een gesloten kijk op de wereld die volledig losstaat van de common sense, maar die hij vervolgens volkomen logisch uitbouwt. Volgens mij is hij een slimme jongen en geen gek.’

Nu stelt u in Met alle geweld dat elk mens latent gewelddadig is. Geweld is als een taal die we in principe allemaal kunnen leren spreken. Of we dat ook werkelijk doen, hangt van de omstandigheden af waarin we leven. Zien we veel geweld om ons heen? Kan de maatschappij waarin wij leven conflicten goed reguleren? Enzovoorts… Hoe verklaart u dat Breivik radicaliseerde en tot geweld overging?
‘Ik denk dat je naar het politieke klimaat moet kijken, eerder dan naar zaken als dat zijn ouders gescheiden waren. De meeste kinderen van gescheiden ouders doen dit soort dingen niet.’

Filosoof Frank Ankersmit gebruikte in Trouw een soortgelijk argument, maar kwam tot een bijna omgekeerde conclusie: ‘Ik zal niet ontkennen dat Wilders en de anti-islamgeluiden deel uitmaken van de keten van oorzaken die Breivik tot zijn daden hebben gedreven. Maar het aandeel daarvan is waarschijnlijk zo gering, dat het geen gevolgen hoeft te hebben voor het debat. Bedenk dat miljoenen mensen dit debat dagelijks horen, terwijl het vrijwel niemand tot dergelijke daden drijft.’
‘In de jaren twintig hoorden ook miljoenen mensen het debat in Duitsland zonder te radicaliseren. Maar een jaar of tien later deden ze dat wel. Daarbij vond Breivik toen hij ging radicaliseren wel een klimaat waarin hij dat kon doen. Ten slotte wil Breivik zelf duidelijk de discussie aangaan: hij heeft zijn manifest geschreven, geen zelfmoord gepleegd, wil niet naar een psychiater. Dan moet je ook zijn verhaal serieus nemen, het gevaar ervan inzien en het weerleggen.’

En dat geldt net zo goed voor Wilders’ anti-islamverhaal?
‘Ja, je hoort nu vaak de vergelijking met het linkse discours voorafgaand aan de moord op Van Gogh. Volgens mij moet je de moord op Fortuyn er ook bij betrekken. Mensen zeiden toen: Volkert van der G’s daad heeft niets te maken met de milieuactivistische beweging waaruit hij voortkomt. Nu kende ik die beweging en wist ik dat daar wel degelijk een gewelddadige kant aanzat. Dus heb ik een stuk voor NRC Handelsblad geschreven waarin ik dat duidelijk maakte. Weliswaar kreeg ik eerst de groene beweging over me heen, maar later wilde die toch het gesprek aangaan. Toen bleek dat die wel degelijk tot zelfreflectie in staat was. In een redactioneel artikel van het blad van Milieudefensie had gestaan: Pim Fortuyn moet met alle mogelijke middelen gestopt worden. Degene die dat had geschreven gaf later toe dat dat niet gelukkig was geweest.’

‘Je zou toch mogen verwachten dat Martin Bosma en Geert Wilders nu ook normaal gaan communiceren en duidelijk maken dat ze niet alleen afstand nemen van de middelen van Breivik maar ook van zijn doel. Want je kunt middel en doel niet van elkaar scheiden. Als je het boek van Martin Bosma leest, zie je dat hij min of meer hetzelfde doel heeft als Breivik. Een zuiver land, zonder moslims, waar alle linksmensen hun mond moeten houden. Dan zal hij toch moeten uitleggen hoe hij dat wil bereiken. Hetzelfde gaat voor Wilders op. Als hij zegt: We zijn in oorlog met de islam, dan roept dat woord “oorlog” bepaalde associaties op – dat kun je niet zomaar gebruiken. Oorlog, dan moet ik gaan vechten, denken mensen, Wilders gebruikt trouwens ook het woord “vechten”. Ik ben voor volstrekte vrijheid van meningsuiting, tenzij mensen regelrecht oproepen tot geweld. Ik vind het ook goed dat Wilders is vrijgesproken. Maar mensen moeten wel, ook als ze menen voor een goede zaak te vechten, oog hebben voor de consequenties van hun taalgebruik. Wilders en Bosma zijn alletwee goed van de tongriem gesneden. Waarom laten ze zich niet interviewen om duidelijk te maken wat ze bedoelen?’

Nu hebben verschillende mensen Wilders en Bosma daartoe al opgeroepen.
‘Ja, en ik maak me geen enkele illusie dat ze dat nu op mijn verzoek wel zullen doen. Dat is het verschil met “de kogel die van links kwam”. Aan linkse zijde leidde dat wel degelijk tot zelfreflectie.’

Maar welke strategie moet je dan wel volgen, als de PVV’ers niet reageren? U bent ook tegen juridisch ingrijpen.
‘Je zult erop moeten blijven hameren dat de PVV moet reageren. Het idee van een Kamerdebat vind ik goed. Ik denk ook dat je voortdurend het gure maatschappelijke klimaat aan de orde moet blijven stellen. Het is zondermeer duidelijk dat dit meer Breiviks kan voortbrengen. Een Duitse criticus gebruikte een mooi beeld: als je topsporters wilt kweken, moet je een topsportklimaat in stand houden. Zo moet je als je een klimaat van haat en geweld in stand houdt, ook niet verbaasd zijn als je haat en geweld kweekt.’

Over een klimaat in stand houden gesproken: wat vindt u er als filosoof van dat Breivik zoveel denkers aanhaalt in zijn manifest?
‘Soms gebruikt hij filosofen op dezelfde manier als Hitler Nietzsche gebruikt in Mein Kampf. Nu kun je gaan zeggen dat Hitler en Breivik foute interpretaties geven, maar je kunt ook gaan beseffen dat dit iets zegt over die denkers. Neem Ayn Rand, van wie Breivik als enige twee boeken noemt, Atlas Shrugged en The Fountainhead. In De utopie van de vrije markt heb ik willen laten zien dat haar denken radicale, utopische, apocalyptische kanten heeft. Rand schrijft ook dat je in een gewelddadige strijd de oude wereld moet vernietigen, zodat je de nieuwe kunt opbouwen. Dat keert regelrecht terug in Breiviks manifest.’
‘Maar vaak gebruikt Breivik filosofen alleen om te snoeven. Zo voert hij Kants Kritik der reinen Vernunft op, een puur kentheoretisch boek. Als het nu nog diens politiek-filosofische werk zou zijn… Volgens mij wil hij daarmee alleen maar laten zien dat hij moeilijke filosofieboeken heeft gelezen.’

Maarten Meester


Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.