Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement

‘Welk land geeft nu 1,5 miljoen euro aan een filosoof?’

 
Peter-Paul Verbeek heeft een Vici-beurs gekregen van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Daarmee gaat de hoogleraar techniekfilosofie aan de Universiteit Twente een nieuwe theorie ontwikkelen over de wisselwerking tussen mens en techniek.

File:Google Glass Explorer Edition.jpeg

Hoe hebt u dit gevierd, als techniekfilosoof?  Hebt u het nieuws met nieuwe technologie direct rondgetwitterd? Of hebt u ouderwets een fles champagne opengetrokken?

Peter-Paul Verbeek:Mijn geliefde en ik hebben het gevierd met champagne. Op het moment waarop ik het nieuws hoorde, mocht ik dat nog niet openbaar maken. Maar zodra het mocht, heb ik het via Twitter en Facebook verspreid.

‘Ik ben geweldig blij. Dit is zo’n grote prijs! Welk land geeft er nu 1,5 miljoen aan een filosoof? Bovendien is het zó moeilijk om deze beurs te krijgen. Je krijgt hem op basis van drie criteria. Ten eerste het voorstel zelf. Ten tweede de maatschappelijke relevantie. Ten derde de kwaliteit van wat je al als onderzoeker hebt gepresteerd.’
 
Deze prijs is dus ook een erkenning voor wat u tot nu toe hebt gedaan. Ziet u het daarmee ook als een erkenning van de techniekfilosofie, die toch een relatief nieuwe discipline is?
 ‘Ja, ze was lang een marginaal gebeuren en de prijs maakt duidelijk dat die tijd voorbij is. Overigens is een ander teken daarvan dat aan de TU Delft al twee jaar een techniekfilosoof op een Vici-subsidie werkt, en dat er in Twente al eerder een Vici is gevallen. Bijzonder vind ik ook dat ik uit de klassieke continentale filosofische traditie kom. Het beeld dat het grote geld meestal naar analytische filosofen gaat, klopt dus niet.’
 
Kunt u het onderscheid tussen continentaal en analytisch uitleggen?
‘De analytische filosofie is meer empirisch en logisch van aard en sluit aan bij de harde wetenschappen. Ook wat betreft de publicatiecultuur, waarin boeken minder belangrijk zijn dan artikelen. De continentale filosofie richt zich meer op cultuur, betekenis en interpretatiekaders, en probeert nieuwe begrippenkaders te ontwikkelen, ook voor dat wat buiten de harde wetenschappen valt. Ikzelf probeer de continentale filosofie op een analytische wijze te beoefenen. Het is niet zo dat ik de filosoof Martin Heidegger lees en dan toepas op de techniek. Nee, ik bestudeer de techniek en probeer vanuit die concrete ervaring de bestaande kaders, zoals die van Heidegger, uit te dagen en te herzien.’
 
Wat gaat u doen met het geld?
‘De afgelopen tien jaar heb ik onderzocht in hoeverre techniek moreel geladen is, en hoe we de grens tussen mens en techniek kunnen begrijpen. Nu wil ik een grote theorie ontwikkelen over hoe techniek ons denken medieert. Ik wil daarbij niet alleen onderzoeken welke invloed techniek op mensen heeft, maar ook hoe wij aan die invloed betekenis geven. Daarbij gaat het me om de drie grote vragen die de filosoof Immanuel Kant stelde: Wat kunnen we weten? Wat moeten we doen? Wat mogen we hopen? Oftewel de vraag naar kennis, moraal en metafysica.’
 
Dat klinkt zeer ambitieus. Gaat u in navolging van Kant drie monumentale kritieken schrijven, maar dan van de technische rede?
‘Ik ben niet zo onbescheiden dat ik me als de opvolger van Kant zie. Daarbij ben ik geen kantiaan. Om de eerste vraag te nemen: wat kunnen we weten? Als modernist zette Kant het subject tegenover het object, hij keek hoe wij als subject kennis kunnen krijgen van de objecten buiten ons. Ik ben geen modernist maar misschien eerder een metamodernist, ik denk dat we het modernisme mee moeten nemen en daaroverheen moeten denken. We moeten het subject niet tegenover de objecten plaatsen. De fenomenologie liet al zien dat je mensen niet kunt begrijpen zonder gerichtheid op de wereld: subject en object bestaan alleen in relatie tot elkaar. Mediatietheorie gaat nog een stap verder. Subjecten en objecten zijn dan het product, en niet het beginpunt, van de relaties tussen beide. Wat de openbare ruimte is en wat burgerschap inhoudt, krijgt vorm via media als de Google-bril. Wat het brein is en hoe dat samenhangt met menselijk functioneren, krijgt vorm via MRI-scans. Techniek geeft vorm aan wie wij zijn en wat de wereld voor ons is. Daarom moeten we een alternatief vinden voor de tegenstelling tussen subject en object.’
 
Dat klinkt zo mogelijk nog ambitieuzer. Hoe ziet dat alternatief eruit?
‘Dat kan ik nog niet vertellen; dat moet ik nog ontwikkelen. Ik zou mijn plannen graag ook wat bescheidener formuleren: ik exploreer waar het misloopt en waar de mogelijkheid ligt voor een alternatief. Daar kan ik wel alvast iets over zeggen. Heidegger probeerde terug te gaan naar een oorspronkelijker, voormodern zijnsverstaan. Maar dat werkt niet vanuit het perspectief van mediatie: het subject was nooit oorspronkelijk maar werd altijd al bemiddeld door techniek, van de vuistbijl tot de stijgbeugel en daarna. De Franse filosoof Bruno Latour wil daarom het onderscheid tussen subject en object helemaal opheffen. Hij ziet alleen nog hybride netwerken van actanten: mensen en niet-mensen. Maar dat werkt ook niet, want we ervaren wel degelijk een verschil. Mediatietheorie wil vanbinnenuit begrijpen hoe techniek vormgeeft aan onze relaties met de wereld, en moet dus uitgaan van een onderscheid tussen mens en wereld.

‘Daarom probeer ik, geïnspireerd door de Franse filosoof Michel Foucault, een verhouding tot de wereld te denken waarbij we incorporeren dat we daar niet buiten kunnen gaan staan, dat we daar altijd al een verhouding toe hebben, maar waarbij we ons rekenschap proberen te geven van die verhouding. Dat is het mooie van techniekfilosofie: eigenlijk gaat ze over alles. Ze is geen aparte tak van de filosofie, maar eerder een nieuw perspectief  binnen al die takken. Onze kennis, onze moraal, en ook onze metafysische kaders blijken allemaal opnieuw te kunnen worden doordacht vanuit de rol die technologie erin speelt.’
 
Kunt u iets zeggen over uw antwoord op de tweede kantiaanse vraag: wat moeten we doen?
‘Ook hier ga ik kijken naar de manier waarop techniek onze kaders verandert en wat mensen vervolgens weer met die invloed doen. Ik wil de interactie tussen techniek en moraal begrijpen. Daarvoor gebruik ik technieken uit de antropologie. We gaan met mensen in gesprek over technologie en proberen zo greep te krijgen op de manier waarop ze zich de nieuwe morele dimensie toe-eigenen. Ik concentreer me op twee technieken. Ten eerste de Google-bril, ten tweede een spermachip, waarmee je het geslacht van je kind kunt kiezen.

‘Ik verwacht dat de Google-bril zal leiden tot nieuwe schikkingen van de openbare ruimte. Wij zullen nieuwe grenzen rond onze privacy gaan trekken. Grappig is dat mensen ooit zulke discussies voerden over de invoering van straatverlichting. Ze waren toen bang dat allerlei zaken die beter onderbelicht konden blijven, zoals prostitutie, opeens in het felle licht zouden komen. Ook onze huidige ervaring van privacy heeft zich gevormd in interactie met techniek.

‘Bij de spermachip komt het mannelijk zaad er aan de bovenzijde in, waarna het sperma met x- en y-chromosomen eronder aan verschillende kanten uitkomt. Mensen kunnen dan zelf bepalen of ze de x- of de y-chromosomen gebruiken. Dan kun je zeggen: dat mag niet! En wettelijk mag het trouwens ook niet. Maar ik wil me eerst kunnen afvragen: wat voor invloed zal die chip hebben? Hoe veranderen onze visies op mannelijkheid en vrouwelijkheid en de wenselijkheid van het krijgen van een jongetje of een meisje? In China zal die chip bovendien misschien wel een andere invloed hebben dan hier.’  
 
En dan de derde vraag: wat mogen we hopen?
‘Ja, de metafysica. Een promovendus gaat onderzoek doen naar de relatie tussen techniek en religie. Met name draait het om ivf en reproductietechnieken. Daar bestaat veel religieuze weerstand tegen. Die technieken zouden tegen Gods wil ingaan. Maar als de behandeling slaagt, is het krijgen van een kind voor de ouders vaak toch de ervaring van een soort wonder. Techniek staat dan niet tegenover transcendentie, maar bemiddelt haar.’
 
Een laatste vraag: de Maand van de Filosofie heeft dit jaar Mens en techniek als thema. Trekt u dan het land rond om te vertellen over uw onderzoek?
‘Ja, leuk, mijn agenda zit al behoorlijk vol!’
 
Maarten Meester

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.