Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
19-03-2020

'Corona maakt een einde aan America First politiek'

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Tim Miechels

Volgens de Italiaanse filosoof Giorgio Agamben is de corona-epidemie een verzinsel van de autoriteiten om macht af te dwingen. De Sloveense filosoof Slavoj Žižek geeft een stevige repliek en ziet een nieuwe solidariteit.

De uitzonderingstoestand

De Italiaanse filosoof Giorgio Agamben reageert in een artikel in Il Manifesto (26 februari 2020) op de maatregelen die op dat moment in het Noorden van Italië zijn getroffen tegen de verspreiding van het coronavirus. Hij noemt ze ‘krankzinnig, irrationeel en absoluut ongegrond.’ En beroept zich op een rapport van de Italiaanse Nationale Onderzoeksraad, waarin staat dat slechts vier procent van de coronapatiënten ernstig ziek is. ‘Als dit de werkelijke situatie is' stelt Agamben, 'waarom doen de media en de autoriteiten dan zo hun best om een klimaat van paniek te creëren?’

Agamben ziet de Italiaanse maatregelen als voorbeeld van een zogenaamde uitzonderingstoestand: een toestand van crisis, waarin overheden alle macht naar zich toe trekken. De reguliere wetten worden tijdelijk opgeschort om de overheid de ruimte te geven om kordaat op te treden. Het gevaar dat op de loer ligt, is dat de uitzonderingstoestand de normale toestand wordt, zoals twaalf jaar lang onder het naziregime in Duitsland het geval was. In zo’n situatie heeft de overheid de absolute controle over haar burgers: over wat ze doen en over hoe ze denken.

De absolute macht die gepaard gaat met een noodtoestand zou ook aanlokkelijk zijn voor hedendaagse overheden. Door een epidemie als corona te verzinnen, verschaffen Europese overheden zich, volgens Agamben de mogelijkheid om voor onbepaalde tijd de uitzonderingstoestand uit te roepen. ‘De beperking van de vrijheid die regeringen opleggen, wordt aanvaard in naam van een verlangen naar veiligheid, dat is gecreëerd door dezelfde regeringen die nu ingrijpen om daaraan te voldoen.’
 

Paniek om niets

In een artikel in The Philosophical Salon (16 maart 2020) reageert Slavoj Žižek kritisch op de analyse van Agamben. Op welke manier hebben overheden precies baat bij het verspreiden van paniek? Zorgt dit niet juist voor een gebrek aan vertrouwen in overheden, zoals blijkt uit de aanhoudende kritiek dat er niet genoeg of juist teveel wordt gedaan? Bovendien staan de beurzen al weken in het rood en moeten overheden met veel geld belangrijke bedrijven overeindhouden. Laat deze crisis niet zien dat overheden zelf ook in paniek zijn?

Agambens analyse is, volgens Žižek, exemplarisch voor een sociaal constructivistische kijk op de huidige pandemie. Een manier van kijken die aan beide kanten van het politieke spectrum populair is. Zoals Agamben meent dat de pandemie is verzonnen door de regering om het volk onder de duim te krijgen, zo is corona volgens Fox News nieuwslezeres Trish Regan een complot van de democraten om Trump alsnog te kunnen impeachen. De onderliggende aanname van deze visie is dat het virus zelf geen echte bedreiging vormt, waardoor de aanhangers ervan zich niet aan de voorschriften houden om verspreiding tegen te gaan. Zo klinkt hier en daar het linkse geluid om toch beslist handen te blijven schudden, omdat de oproep dat niet te doen xenofoob zou zijn. Volgens Žižek legt dat meteen een paradox van deze crisis bloot: 'geen handenschudden en wanneer nodig in isolatie gaan, is de hedendaagse vorm van solidariteit.’ De enigen die het zich kunnen permitteren handen te blijven schudden en de realiteit van het virus te ontkennen zijn de rijken. Die kunnen zich immers in hun villa’s afzonderen van de rest van de wereld, terwijl de rest van de bevolking lijdt aan de reële consequenties van de pandemie.
 

Lessen uit de pandemie

Welke les moeten we volgens Žižek dan wel trekken uit de huidige crisis? Volgens de Sloveense filosoof roept de pandemie in de eerste plaats op tot globale solidariteit. We hebben te maken met een globaal probleem, geen nationaal probleem, dus de oplossing vraagt om grootschalige internationale samenwerking. Landen moeten informatie over het virus openlijk delen en de handen ineenslaan om medische apparatuur te produceren. In de woorden van Žižek: ‘Het is voorbij met “Amerika (of wie dan ook) eerst!”, aangezien Amerika alleen kan worden gered door wereldwijde coördinatie en samenwerking.’
 

Daarnaast stelt Žižek dat we moeten accepteren dat deze pandemie blijvende gevolgen heeft voor ons sociaal leven, zelfs wanneer de piek voorbij is. Een virusuitbraak confronteert ons radicaal met de nietigheid van ons bestaan. Hoe groots onze samenlevingen en ideeën ook zijn, ze kunnen in één klap uitgevaagd worden door zoiets als een virus. We zullen blijvend af moeten zien van het schudden van handen of de ongecontroleerde aanrakingen van het gezicht, waar de onrustige spreker Žižek nota bene zelf bekend om staat.

De belangrijkste les die Žižek uit het coronavirus trekt is een ecologische les. Net als een virus, kan ook een ecologische crisis de mensheid in een klap van de aardbodem vegen. De ecologische crisis is er een die we zelf hebben veroorzaakt, en dat is volgens Žižek de pijnlijkste conclusie uit de huidige pandemie: ‘Wanneer de natuur ons met virussen aanvalt, stuurt het op een bepaalde manier onze eigen boodschap naar ons terug. Deze boodschap is: wat je mij hebt aangedaan, doe ik jou nu aan.’

Lees hier het oorspronkelijke stuk van Agamben, en hier de repliek van Žižek.

In de inleiding van dit artikel stond eerder abusievelijk 'coronavirus' waar 'corona-epidemie' had moeten staan.

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.