Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 10/2019

Jos Kessels: 'Op zoek naar geluk? Maak muziek!'

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Marc van Dijk
Schrijver, journalist en kunstenaar

Bestaat er een verband tussen geluk en muziek? Filosoof en muziekliefhebber Jos Kessels meent van wel. Muzikaliteit helpt je omgaan met de ‘dissonanten’ in je leven en je gemoed te temperen. En je hebt er geen instrument bij nodig.

Toen filosoof Jos Kessels (1948) besloot zijn bloeiende filosofische adviesbedrijf af te bouwen, kwam er tijd vrij om een oude droom te realiseren: musicologie studeren. Hij was opgegroeid met muziek, zijn vader was dirigent in de plaatselijke kerk, zelf speelt hij al sinds zijn kindertijd piano. Maar die droomstudie hield hij toch maar een jaartje vol.

Waarom? Op een zonnige dag vertelt hij erover op een terras met zicht op zee. De denker die zijn leven lang filosofie toepaste in ontelbare gesprekken met managers, beleidsmakers en bankdirecteuren heeft nu meer tijd om ook eens de verte in te staren.

‘Ik vond die studie best leuk hoor’, zegt hij. ‘Maar ik had steeds het gevoel: datgene waar het eigenlijk over moet gaan, wordt niet besproken. Het ging over harmonieleer, muziekgeschiedenis, de technieken en de opvattingen van grote componisten. Dat is allemaal wel interessant, maar het is allemaal buitenkant. Nooit ging het over de ervaring, over wat muziek nou eigenlijk met ons doet, en wat muziek voor ons betekent. Het is alsof je met iemand zit te praten en dan doet alsof je enkel met de begrippen te maken hebt die je gesprekspartner uitstoot. Dat is toch een rare houding? Je kijkt iemand in de ogen, je ziet zijn gezicht, je hoort intonatie. Je verhoudt je tot een persoon. Dat doe je volgens mij ook als je muziek maakt of beluistert. Het zijn niet de wetenswaardigheden over componisten die ervoor zorgen dat ik geraakt word, het is de ervaring die de muziek teweegbrengt. Zoals ik jou kan raken en jij mij. Maar voor die dimensie is in de wetenschap geen plaats. Toen dacht ik: dan moet ik het zelf maar gaan uitzoeken.’

Jos Kessels is een socratisch denker in hart en nieren. Bij een socratisch gesprek is de eigen ervaring van de gesprekspartners het startpunt van de dialoog; statistieken, wetenschappelijke kennis en boekenwijsheid mogen voor de duur van het gesprek geen bron zijn. Het welgetemperde gemoed, Kessels’ dit jaar verschenen boek over muziek, opent met een ervaring van ‘gefragmenteerd zijn’ en ‘weer één geheel worden’. Tijdens de uitvaart van een tante herkende Kessels zijn eigen Brabantse geboortedorp niet terug – boerderijen waren verbouwd tot villa’s, er was geen mestvaalt meer te bekennen. Hij voelde zich vervreemd, alsof hij geen verbinding meer had met zijn eigen geschiedenis.

Totdat hij in de kerk het In Paradisum hoorde, woorden en klanken die hem nog steeds hoopvol en troostend voorkwamen. Daarna speelde een kleinzoon, destijds conservato­riumstudent, de prelude in bes klein uit Bachs Wohltemperierte Klavier. En toen gebeurde er pas echt iets wonderlijks. ‘Ik merkte dat tijdens de muziek mijn gevoel van versnippering geheel en al verdween’, schrijft Kessels. ‘Het sloeg zelfs om in zijn tegendeel: ik werd er één en al luisterend oor van, geconcentreerd op de klanken, een ondeelbaar geheel met nergens anders aandacht voor dan de muziek. En ik voelde me weer exact dezelfde als degene die, meer dan vijftig jaar geleden, dit stuk voor het eerst instudeerde, dezelfde die ik altijd geweest ben en altijd zal blijven.’

Hoe is dit te verklaren, wat gebeurt er als we naar muziek luisteren?
‘Daar wordt heel verschillend over gedacht. Je hebt grofweg twee groepen: objectivisten en subjectivisten, al naargelang iemand zijn eigen ervaring van muziek wantrouwt of vertrouwt.

De objectivisten zeggen: je hoort “tönend bewegte ­Formen” (Hanslick); klinkend bewogen vormen, dat is alles. Muziek is niet in staat om wat dan ook uit te drukken, ze betekent niets – zoals ook Igor Stravinsky zei. Dit is het standpunt van de meeste wetenschappers en musicologen, en ook van veel filosofen, zoals Kivy.

De subjectivisten zeggen: muziek is een taal van emoties, ze drukt onze innerlijke roerselen uit, ze vertelt verhalen over ons zielenleven.

En er is nog een derde groep, die nog een stap verder gaat, zoals Arthur Schopenhauer, die schrijft: “De componist openbaart het diepste wezen van de wereld en spreekt de diepste wijsheid uit, in een taal die de rede niet kan verstaan.”’

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.