Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
21-02-2019

‘Wie denken we nu eigenlijk dat we zijn op deze wereld?’

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Femke Heijmans

‘De aarde is een object van menselijk gebruik geworden’, zegt de Nederlandse filosoof en ecoloog Matthijs Schouten (1952). Hij denkt na over de positie die de mens inneemt in de natuur. Vanavond geeft hij een lezing in dierentuin Artis.
 
De titel van uw lezing is: de natuur als spiegel. Wat bedoelt u hiermee?
‘De manier waarop wij de natuur bekijken, weerspiegelt ons wereldbeeld en ons zelfbeeld. Eigenlijk zegt het beeld dat wij van de natuur vormen helemaal niet zoveel over de natuur, maar heel veel over hoe we onszelf zien in deze wereld. Dus als wij willen werken aan een duurzame toekomst, gaat het niet alleen om allerlei technische oplossingen of om beleidsmaatregelen. Het gaat er ook om dat we ons afvragen: vinden we dat deze planeet van ons is? Of denken we dat we er juist voor moeten zorgen? Of menen we dat we samen met al wat hier leeft een toekomst moeten creëren? Dat zijn verschillende beelden van de rol van de mens. We moeten ons de vragen stellen: wie denken we nu eigenlijk dat we zijn op deze aarde? En wat zullen we moeten worden om duurzaam op deze aarde te leven?’
 
Wie denken wij dan tegenwoordig dat we zijn op deze wereld, volgens u?
‘In het Westen hebben we een lange geschiedenis waarin we de natuur langzamerhand steeds meer zijn gaan zien als een gebruiksobject. De mens heeft zich boven en buiten de natuur geplaatst. Daardoor is de natuur een soort verzameling van objecten geworden.’
 
Vindt u dit een slechte ontwikkeling?
‘Het is een ontwikkeling die ervoor heeft gezorgd dat we de aarde en de natuur als een soort voorraadkast gebruiken. We hebben de aarde uitgeput en weinig zorgzaam behandeld. Dat heeft nogal wat problemen opgeleverd, zoals de ecologische crisis waarbij soorten verdwijnen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de enorme afname van het aantal insecten, wat uiteindelijk onze voedselproductie bedreigt.’
 
Nu zien we dat leerlingen in Nederland en België de straat opgaan voor klimaatprotesten. Ook onder politici wordt klimaat een steeds belangrijker onderwerp. Is de huidige samenleving niet juist gericht op duurzaamheid?
‘De beelden die wij hier in het Westen over de natuur hebben, zijn in de laatste decennia inderdaad aan het veranderen. We zien de natuur niet meer alleen als gebruiksobject, maar als iets waar we voor moeten zorgen. Onderzoek laat zelfs zien dat mensen in het Westen meer en meer het gevoel hebben dat ze ook deel zijn van de natuur.’  
 
Waardoor komt deze omslag, denkt u?
‘Voor een deel heeft dit te maken met het bewustzijn van de problemen die ontstaan door de verschillende crises. Maar de omslag kan ook komen doordat wij in onze moderne tijd heel makkelijk kennis kunnen nemen van andere culturele beelden. In Azië is bijvoorbeeld de scheiding tussen mens en natuur nooit zo scherp gemaakt. Men heeft hier de mens vaak gezien als partner van of deelhebber aan de natuur. Daar heerst een heel ander wereld- en mensbeeld. En nu zijn die beelden ook voor ons veel toegankelijker, terwijl dertig jaar geleden maar weinig mensen wisten hoe men in India of in China over de natuur dacht.’
 
U wordt wel boeddhist genoemd, toch?
‘Nou, een boeddhist… Ik ben een student van het boeddhisme.’
 
Wat spreekt u aan in het boeddhisme?
‘In het boeddhisme speelt mededogen een belangrijke rol. Niet alleen mededogen met de medemens, maar mededogen met alle levende wezens die kunnen lijden. De filosoof Boeddha inspireert mij zeer.’
 
Welke andere filosofen inspireren u?
‘Naast Aziatische denkers zijn er ook een aantal westerse filosofen waar je deze ideeën terugvindt. Zo zegt de Franse filosoof Bruno Latour dat we de natuur niet moeten zien als een gebruiksobject, maar als een verzameling subjecten, die hun eigen recht van zijn hebben. Dat beeld is – zo lijkt mij – van groot belang voor een duurzame toekomst. Ook de Duitse filosoof Martin Heidegger is een inspiratiebron voor mij.’ 


Spiritualiteit

Matthijs Schouten heeft oosterse filosofie en vergelijkende godsdienstwetenschappen gestudeerd. Volgens hem heeft ook godsdienst invloed op de manier waarop wij de natuur waarnemen. ‘In bijna alle culturen van de wereld, behalve in de moderne westerse cultuur, was het beeld over de natuur verbonden met een godsbeeld.’
 
In het Westen heeft religie een enigszins ondergeschikte rol gekregen. Welke invloed heeft dit gehad op hoe wij de natuur zien?
‘In het Westen was het christelijke beeld het dominante religieuze beeld. En in het christendom werd de natuur gezien als iets dat door God voor de mens is gemaakt. Nu de christelijke kerk steeds minder invloed heeft, zie je dat het natuurbeeld vaak geïnspireerd is door niet-westerse tradities. Opvallend is dat mensen ook een soort nieuwe spiritualiteit vormen waarin de natuur een rol speelt. Zo zijn er in Nederland mensen die niet in de traditionele zin religieus zijn, maar wel zin en betekenis in de natuur zien. Nog niet zo lang geleden is er onderzoek gedaan waaruit volgde dat veel jongeren een gevoel van ontzag, respect en verwondering ervaren in de natuur. Dit zijn niet-religieuze jongeren, die de natuur zien als een groter geheel waarvan zij deel zijn.’
 
Meer weten over Matthijs Schouten? Lees hier zijn essay Van wie is de natuur nou eigenlijk? Of bestel hier de kaartjes voor zijn lezing in dierentuin Artis.
 
 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.