Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
21-11-2018

Voorpublicatie Merleau-Ponty: Oog en geest.

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Oog en Geest is het laatst verschenen werk van Maurice Merleau-Ponty. Hier zet hij kernachtig en helder zijn ideeën over waarnemen uiteen. De schilderkunst speelt daarbij een belangrijke rol. Uit de schilderijen van Cezanne, Klee en Matisse spreekt een lichamelijke betrokkenheid, een belichaamd zien.

Wat ik u tracht weer te geven is geheimzinniger, verstrengelt zich met de wortels zelf van het zijn, bij de ongrijpbare bron van de gewaarwordingen.
J. Gasquet, Cézanne

I
De wetenschap manipuleert de dingen en ziet ervan af ze te bewonen. Ze stelt er haar eigen modellen van op en treedt, bij de toepassing van de door hun definitie toegestane omvormingen op deze aanduidingen of variabelen, slechts hier en daar in contact met de actuele wereld. Ze is, en is altijd dat bewonderenswaardig actieve, ingenieuze, ongedwongen denken geweest, het vooringenomen besluit al het bestaande als ‘object in het algemeen’ te behandelen, dat wil zeggen alsof het voor ons niets was maar tegelijk was voorbestemd om door onze kunstgrepen te worden bemiddeld.

De klassieke wetenschap behield echter nog het besef van de ondoorzichtigheid van de wereld, waar ze door haar constructies aansluiting bij wilde vinden. Daarom meende ze verplicht te zijn voor haar verrichtingen een transcendente of transcendentale grondslag te zoeken. Tegenwoordig bestaat er – niet in de wetenschap maar in een tamelijk wijdverbreide wetenschapsfilosofie – de geheel nieuwe opvatting dat de constructieve praktijk zichzelf als autonoom beschouwt en voordoet, en dat het denken zich opzettelijk reduceert tot het geheel van de door dit denken uitgevonden technieken van het vatten en het zich toe-eigenen. Denken is uitproberen, uitwerken, omvormen, waarbij als enig voorbehoud een experimentele controle geldt waar slechts uiterst ‘bewerkte’ verschijnselen optreden, die onze apparatuur eerder produceert dan dat zij ze registreert. Vandaar dat er allerlei pogingen in het wilde weg ontstaan. Nooit is de wetenschap zo gevoelig voor intellectuele modes geweest als tegenwoordig. Wanneer een model op een bepaald gebied van problemen succesvol is, probeert ze het overal uit. Onze embryologie, onze biologie zijn tegenwoordig geheel vervuld van gradiënten waarvan men niet goed inziet hoe ze zich onderscheiden van wat de klassieke wetenschappen orde en totaliteit noemden. Maar deze vraag wordt niet gesteld en mag niet worden gesteld. De gradiënt is een net dat men in zee uitwerpt zonder te weten wat men ermee zal ophalen. Of anders gezegd, het is het dorre takje waarop zich onvoorziene kristalvormen zullen afzetten. Deze vrijheid van handelen zal zeker in staat zijn vele vruchteloze dilemma’s achter zich te laten, op voorwaarde dat men van tijd tot tijd de balans opmaakt, dat men zich afvraagt waarom het instrument hier wel functioneert en ergens anders faalt, kortom op voorwaarde dat deze vrij stromende wetenschap zichzelf begrijpt, dat ze zichzelf als constructie op basis van een wilde en bestaande wereld ziet en niet voor blinde verrichtingen de constituerende waarde opeist die de ‘begrippen van de natuur’ in een idealistische filosofie konden hebben. Op grond van een nominale definitie zeggen dat de wereld het object X van onze verrichtingen is, komt neer op het verabsoluteren van de kensituatie van de wetenschapper, alsof alles wat er was of is altijd alleen maar voor het laboratorium bestemd was. Het ‘chirurgisch’ denken wordt een soort absolute kunstmatigheid, zoals men in de ideologie van de cybernetica ziet, waarin menselijke creaties uit een natuurlijk informatieproces worden afgeleid, maar dat zelf wordt opgevat volgens het model van menselijke machines. Als deze stijl van denken de mens en de geschiedenis voor zijn rekening gaat nemen en het deze, terwijl het doet alsof het niets afweet van wat wij er door contact en onze eigen positie van weten, gaat construeren vanuit enkele abstracte aanduidingen, zoals in de Verenigde Staten een decadente psychoanalyse en een decadent culturalisme dat hebben gedaan, daar de mens hier werkelijk het manipulandum wordt dat hij denkt te zijn, dan treedt men binnen in een cultuurstelsel waarin er van de mens en de geschiedenis niet langer iets waar of onwaar is, in een slaaptoestand of een nachtmerrie waaruit niets hem nog kan wekken.

Het denken van de wetenschap – dit denken in vogelvlucht, dit denken van het object in het algemeen – moet worden teruggeplaatst in een voorafgaand ‘er is’, op de plek en de bodem van de zintuiglijke en de bewerkte wereld zoals die in ons leven, voor ons lichaam zijn, niet voor dit mogelijke lichaam waarvan het vrij staat vol te houden dat het een informatiemachine is, maar voor dit actuele lichaam dat ik het mijne noem, de wachtpost die zich stilzwijgend onder mijn woorden en onder mijn handelingen ophoudt. Samen met mijn lichaam moeten de geassocieerde lichamen, de ‘anderen’ worden gewekt, die niet mijn soortgenoten zijn, zoals de zoölogie zegt, maar die door mij geobsedeerd zijn en door wie ik geobsedeerd ben, met wie ik een enkel actueel en aanwezig Zijn najaag, zoals nog nooit een dier de leden van zijn soort, zijn territorium en zijn omgeving heeft nagejaagd. In deze primordiale historiciteit zal het lichtvaardige en improviserende denken van de wetenschap leren zich in de dingen zelf en in zichzelf te verzwaren, zal het opnieuw filosofie worden...

Welnu, de kunst en in het bijzonder de schilderkunst putten uit die laag van wilde betekenissen waarvan het activistische denken niets wil weten. Zij zijn zelfs de enige die dat in alle onschuld doen. De schrijver of de filosoof vraagt men om raad of een mening; men laat niet toe dat zij de wereld tussen haakjes geplaatst houden, men verlangt dat zij positie nemen; zij kunnen de verantwoordelijkheden van de sprekende mens niet van de hand wijzen. De muziek daarentegen blijft te veel binnen de wereld en het aanwijsbare om iets anders naar voren te laten treden dan de grove blauwdruk van het Zijn, zijn eb- en vloedbeweging, zijn wasdom, zijn uitbarstingen, zijn wervelingen. De schilder is de enige die het recht heeft op alle dingen uit te zien zonder enige plicht tot waardeoordelen. Je zou kunnen zeggen dat de ordenende woorden van de kennis en het handelen voor hem hun deugdzame werking verliezen. De regimes die afgeven op de ‘ontaarde’ schilderkunst vernietigen zelden de schilderijen: zij verbergen ze, en er is altijd sprake van een ‘je weet maar nooit’, dat haast een erkenning is; het verwijt te zijn gevlucht maakt men de schilder zelden. Men neemt het Cézanne niet kwalijk dat hij zich tijdens de oorlog van 1870 in de Estaque heeft schuilgehouden, en iedereen haalt met respect zijn ‘het is verschrikkelijk, het leven’ aan, terwijl de mindere student, sinds Nietzsche, ronduit de filosofie verwerpt als hij te horen krijgt dat ze ons niet leert hoe je tot de groten van onze tijd kunt behoren. Alsof er in de bezigheden van de schilder een urgentie was die alle andere noodzaken te boven gaat. Hij staat daar, sterk of zwak in het leven, maar ontegenzeglijk soeverein in zijn overpeinzing van de wereld, zonder andere ‘techniek’ dan die waarover zijn ogen en handen beschikken, door aanhoudend te zien, aanhoudend te schilderen, hardnekkig pogend om aan deze wereld waarin de schandalen en de roemrijke momenten van de geschiedenis opklinken doeken te onttrekken die nauwelijks iets bijdragen aan de hoop of woede van de mensheid, en niemand protesteert. Wat is dan deze geheime wetenschap die de schilder bezit of nastreeft? Deze dimensie aan de hand waarvan Van Gogh ‘verder’ wil gaan? Deze grondslag van de schilderkunst en misschien wel van alle cultuur?

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.