Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 11/2018

Reconstructie: Hoe filosofen níét bijdroegen aan de mensenrechten

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Sjoerd de Jong

Filosofen uit de hele wereld zouden de basis hebben gelegd voor de mensenrechten. In werkelijkheid waren de denkers juist zeer sceptisch en stonden ze al snel buitenspel. Reconstructie van een filosofische mislukking.

Zijn de universele mensenrechten een beschrijving van de werkelijkheid, een beginsel­verklaring, een utopie of niet meer dan een mythe? Hoe succesvol het idioom van mensenrechten anno 2018 ook is, over die vraag wordt nog volop gedelibereerd onder filosofen, ethici en intellectuelen. Geregeld wordt dan gewezen op de betrokkenheid van filosofen bij de wording van die nobele Verklaring. Grote geesten als Gandhi en een keur van internationale denkers zou respectabiliteit en intellectuele diepgang hebben gegeven aan de Verklaring die in december 1948 door de Verenigde Naties werd aangenomen. Maar is dat wel zo?

De bemoeienis van filosofen met de Universele Verklaring was ambivalenter en veel rommeliger dan de mythe wil, en liep in elk geval deels uit op een faliekante mislukking. In een opmerkelijk, onthullend artikel in het juristenblad Law and Social Inquiry beschrijft Mark Goodale, antropoloog aan de universiteit van Lausanne, hoe een curieus gezelschap van filosofen en andere denkers een pion werd in een bureaucratisch schaakspel binnen de VN. Dat was het werk van twee net aangetreden, ambitieuze Unesco-ambtenaren, die dachten een universele waarheid over de mensheid op het spoor te zijn. Zij waren degenen die met een boot vol denkers langszij kwamen toen de officiële VN-commissie voor mensenrechten, geleid door Eleanor Roosevelt, nog moest beginnen.

Een kleurrijk duo was het zeker: de Brit Julian Huxley (de broer van Brave New World-auteur Aldous Huxley) was de eerste directeur van Unesco, de jonge Jacques Havet hoofd van de filosofieafdeling van die organisatie. Huxley had naam gemaakt als evolutionair bioloog, natuurbeschermer en eugeneticus. Bevolkingsplanning en eugenetica moesten de natie, met name de ‘lagere klassen’, behoeden voor raciale degeneratie, vond hij. Een sciëntistisch standpunt dat Huxley pas in zijn latere leven opgaf (en dat vóór de misdaden van de nazi’s wijdverbreid was, ook onder progressieve denkers). De Fransman Havet had op zijn beurt een persoonlijke inzet bij de zaak; zijn vader had de dood gevonden als politiek gevangene in Buchenwald.

Tekst loopt door onder afbeelding

Julian Huxley, evolutionair bioloog, eugeneticus en natuurbeschermer. Als directeur van Unesco probeerde hij - tevergeefs - om filosofen een stempel te laten drukken op de mensenrechten. 

De Unesco-mannen waren ervan overtuigd dat de mening van gezaghebbende filosofen onontbeerlijk was voor de Verklaring; ongevraagd en met vliegende vaandels trokken ze erop uit om die te verzamelen. Vanaf maart 1947 stuurden ze wereldwijd vragenformulieren over de reikwijdte, status en geschiedenis van mensenrechten naar regeringen, filosofen, vakwetenschappers, universiteiten, theologen, vakbonden en andere organisaties. De respons was nogal beperkt: er kwamen 58 antwoorden binnen. Bijna de helft van de reacties kwam uit Amerika en Groot-Brittannië, 80 procent uit de westerse wereld. Nehru, kort daarop de eerste premier van het onafhankelijke India, reageerde niet. Gandhi schreef een fameus geworden briefje terug uit een rijdende trein: hij zag niets in een verklaring over rechten zonder plichten. Dichter T.S. Eliot, ook aangeschreven, antwoordde met een vilein commentaar: een verklaring over mensenrechten zou alleen maar een ‘stiksel vol ambivalenties’ worden. En als zoiets al mogelijk was, zou het rampzalige consequenties hebben. Tot zover de misantropische dichter van The Waste Land en The Hollow Men.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.