Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
13-08-2018

Fleur van der Bij: ‘Een psychose is niet alleen maar gek’

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Bram Galenkamp

Historicus Fleur van der Bij reist naar Soedan om te achterhalen wat er is gebeurd met de mysterieus verdwenen ontdekkingsreiziger Juan Maria Schuver. Wat ze nog niet weet, is dat deze reis haar tot waanzin zal drijven. Op 15 september 2018 spreekt ze op het Waanzin Festival.

Onverwerkte trauma’s en sleur dreven schrijfster en historica Fleur van der Bij in het kielzog van de Nederlandse ontdekkingsreiziger Juan Maria Schuver naar Soedan, de Nijl af. ‘Helemáál niet veilig, allemaal negatieve reisadviezen. Maar ik ging gewoon. Ik wilde per se weg.’ In het voetspoor van de negentiende-eeuwse ontdekkingsreiziger reisde ze door Soedan, Zuid-Soedan en Ethiopië. Een reis die uitmondde in waanzin: een diagnose ‘bipolaire stoornis’ en een psychose in een Amsterdamse supermarkt.

 
Maar het echte verhaal begint al ver voor de reis langs de Nijl: in 1996 overleed haar zusje Ylse door een verkeersongeval op het Friese platteland. Jarenlang sprak Van der Bij daar met niemand over. Pas in Afrikaans oorlogsgebied leerde ze hoe traumatisch het overlijden van haar zusje was geweest en hoe beklemmend het taboe op mentaal lijden is. In De Nijl in mij beschrijft ze haar lange reis door de waanzin. In haar Groningse schrijfkamer praten we over haar reis door het Nijlgebied en haar eigen psyche, en over de strijd voor openheid omtrent psychisch lijden.

Je verhaal begint veel eerder, ver voordat je van Juan Maria Schuver had gehoord. Waarom ben je over hem gaan schrijven en niet alleen over je eigen verhaal?
‘Schuver is degene die me het onverwerkte trauma dat ik had, het overlijden van mijn zusje, heeft laten zien. En daar gaat mijn boek ook over: de Nijl, de woelingen en duistere krachten, in mij. Vroeger was ik heel ondernemend en nieuwsgierig. Ik was niet iemand die in een hoekje ging zitten. Maar toen ik vijftien was, gebeurde er iets. Toen verongelukte mijn zusje. Het gebeurde op een dinsdag. Zaterdag was de begrafenis en maandag moest ik gewoon weer naar school. Ik moest “flink zijn”, zoals mijn oma het noemde. En zo ging het ook op school: ik moest net als iedereen proefwerken maken. Extra tijd kreeg ik niet, want dat zou niet eerlijk zijn. Toen ik er een niet af kreeg, was dat dus mijn probleem. Ylses dood had zo weinig met mij te maken dat het voelde alsof ze mijn zusje nooit was geweest. Maar we hadden juist een bijzondere band. Mensen dachten soms dat we tweelingen waren. Pas toen ik daarover ging schrijven, schreef ik haar eindelijk weer mijn leven in.’

Ze pauzeert, heel even maar, en pakt dan de draad weer op. ‘Ik weet niet of je door zulke dingen bang wordt voor het leven of voor de dood, of voor allebei, maar waar ik vroeger ondernemend was, werd ik nu voorzichtig. Ik ging aan zekerheid hangen. Toen ik hier in Groningen geschiedenis studeerde, ging ik samenwonen en kocht ik zelfs een huis. Door mijn trauma was ik veranderd van iemand die als peuter al uit huis en van de camping ontsnapte in iemand die burgerlijk was. En daar was ik klaar mee. Ik beëindigde mijn relatie en kwam in aanraking met het werk van Schuver. En omdat ik zo zat was van de burgerlijkheid, dacht ik: oké, hij ging naar Soedan? Dan ga ik ook naar Soedan!’

Zo makkelijk was het?
‘Ik ging van het ene extreme naar het andere, ja. Ik wou het radicaal anders gaan doen. En dat kon met Schuver: hij heeft me mee op reis genomen en me uit mijn comfort zone getrokken.’
 
Maar je reist niet zomaar een wildvreemde achterna een oorlogsgebied in.
‘Nee, ik kwam Schuver per toeval tegen toen ik een afstudeeronderwerp zocht. Hij is vervolgens een belangrijke rol gaan spelen in mijn leven. Hij heeft me mijn onverwerkte trauma laten zien. Ik denk dat het heel menselijk is om hem daarom achteraf veel belang toe te dichten. Maar ik was vooral gewoon helemaal door hem gegrepen. Door zijn uitstraling. En door een quote van hem.’

Zonder twijfelen, en zonder fouten, citeert ze de ontdekkingsreiziger: ‘“Zij dit mijn laatste woord, geloof niet dat de eerzucht om een naam te maken mij naar mijn noodlot heenstuurde; iets veel diepers, dat ik niet schrijven mag, iets edelers was mijn drijfveer.” Toen ik dat las, wilde ik meteen meer over hem te weten komen.’

Leven en dood van de ontdekkingsreiziger bleken omgeven door mysterie. Was hij vermoord, had hij zich aangesloten bij een lokale jihadistische rebellenbeweging, had hij zijn eigen dood in scène gezet? Op zoek naar antwoorden ging Van der Bij naar Soedan.
 

Piramides

Toen ze eenmaal in Soedan was, vroeg ze zich steeds vaker af wat ze daar in vredesnaam deed. Ze ontdekte dat ze daar, ver weg van haar vertrouwde omgeving, veel makkelijker kon praten over gebeurtenissen uit haar verleden. Jaren later realiseerde ze zich pas wat die gesprekken hadden losgemaakt. De vraag naar wat er met Schuver was gebeurd, was niet haar drijfveer geweest. ‘Waar het om ging, was dat ik door mijn onderzoek een antwoord kreeg op een vraag die veel belangrijker voor me was: wat betekent de dood van mijn zusje voor mij?’

Eenmaal teruggekeerd in Nederland kwam het in Soedan aangeraakte trauma naar de oppervlakte. Toen ze langs een Amsterdamse supermarkt liep, kreeg ze een psychose.

Wat gebeurde er op dat moment?
‘Achteraf gezien was ik toen al straal psychotisch. Ik liep door een winkelcentrum en zag overal betekenis in. De deuren van de supermarkt gingen steeds open en dicht en ik zag dat als een uitnodiging. Ik ging naar binnen en toen ik langs de thee kwam, zag ik die piramidevormige Lipton-theezakjes. Daar kreeg ik meteen allerlei associaties mee: de gouverneur van het Zuid-Soedan van Schuvers tijd heette Lupton, in Soedan staan piramides langs de Nijl, enzovoort. Zo stond ik daar te associëren en toen heb ik eenentwintig van die doosjes meegenomen, omdat ik dacht dat daar de code voor wereldvrede in zat’

Je kocht thee om de wereld te redden?
‘Mijn zusje kon ik niet redden, de mensen in Soedan kon ik ook niet redden, dus ik schoot in een soort vredesgodinnenpsychose. Noem het survivor’s guilt. Ik dacht dat ik de hele wereld moest redden en dat de oplossing voor alle problemen in die theezakjes lag – ik hoefde alleen de code maar te kraken. De doosjes nam ik mee naar huis. Ik heb ze urenlang in allerlei patronen op de grond gelegd. Dat was eigenlijk een hele leuke ervaring! Sommige mensen krijgen achtervolgingswaanzin of denken dat ze worden afgeluisterd, maar ik was heerlijk sereen. Alle kleuren werden scherper en helderder. Toen ik nog niet wist wat een bipolaire stoornis was, vond ik het prettig om zo veel energie te hebben. In die tijd heb ik ook in een opwelling een volkstuintje gehuurd, omdat ik dat om vijf uur ’s morgens tegenkwam en dacht dat het mijn “Hof van Eden” was.’

Als je het zo vertelt, klinkt het haast alsof het positief is om het contact met de werkelijkheid kwijt te zijn.
‘Het interessante van waanzin vind ik dat het niet alleen maar gek is. Er valt een verhaal uit te destilleren. Er zit waarheid in waanzin. Natuurlijk hebben mensen wel gelijk als ze denken dat waanzin gek is – het ís ook vrij gek – maar het is niet totaal onbegrijpelijk. De theorieën die ik bijvoorbeeld had over de theezakjes ging ik wetenschappelijk onderbouwen. Ik deed bureau-onderzoek, zoals ik dat ook voor mijn scriptie had gedaan. Via internet zocht ik informatie, printte het allemaal uit en ordende alles netjes in mapjes. Ik heb vier A4-blocnotes volgeschreven met onderbouwingen voor mijn theorieën. Je bent dus wel het contact met de werkelijkheid kwijt, maar niet met je intellectuele capaciteiten.’

Het gesprek valt even stil als we allebei aan de inhoud van de blocnotes denken, die ze nog altijd bewaart. ‘Als je die aantekeningen nu terugleest, denk je wel even… Ik denk dat het geen toeval is dat ik juist deze psychose kreeg – dat ik iedereen wilde redden en mijn zusje terugzag in een soort bijna-doodervaring. En ik heb alles uit die tijd bewaard en gedocumenteerd, tot en met de kassabon van die doosjes thee. Het bijzondere is dat ik daardoor het verhaal nog kan vertellen.’
 

Emancipatie

Van der Bij ploegde zich door bijna duizend pagina’s met aantekeningen. Die bundelde ze tot een verhaal waarmee ze de waanzin begrijpelijk wil maken voor buitenstaanders. ‘Ik wilde laten zien hoe je heel langzaam in zo’n psychose afglijdt.’ Vanuit die gedachte zet ze zich in om bipolaire stoornissen bespreekbaar te maken.

De geestesziektes worden steeds meer op de kaart gezet – denk alleen al aan het Depressiegala en het Waanzin Festival. Is het taboe daardoor minder groot geworden?
‘Qua “emancipatie van de geestesziektes” gaat het met depressie nu goed, maar een psychose is voor veel mensen toch net een trapje enger. Ik hoop dat er een tijd komt dat psychoses, net als depressie, gewoon bespreekbaar zijn, want het is essentieel dat je er open over kan zijn. Wie een psychiatrische aandoening heeft, zal nu vaak nog proberen dat voor zijn of haar werkgever te verbergen. Dat zorgt voor stress, terwijl stress een trigger is voor psychoses. Dat dat taboe er nu dus nog is, is duidelijk.’

In je boek speel je met de gedachte dat je gevlucht bent voor je trauma. Als het ongeluk nu was gebeurd, was je dan ook gevlucht?
‘Dat is lastig te zeggen. Tegenwoordig is slachtofferhulp veel vanzelfsprekender. Als er nu iets ernstigs gebeurt, is er meteen slachtofferhulp beschikbaar. Dat was er in Friesland in 1996 nog niet. Na de publicatie van mijn boek, dus 21 jaar na het ongeluk, ontving ik een berichtje van een meisje dat toen bij mij in de klas zat. Ze stuurde me dat ze wel had gezien dat ik het moeilijk had, maar dat ze niet wist hoe ze moest reageren. Ze wilde wel wat voor me doen, maar ze wist simpelweg niet hoe. Mensen die ervaring hebben met trauma’s en psychische ziektes hadden ons kunnen helpen om met elkaar in gesprek te gaan. Dan had ik me misschien niet zo eenzaam gevoeld. Er is nog veel winst te behalen, maar we zijn op de goede weg.’

Meer ontdekken over waanzin en het verhaal van Fleur van der Bij? Op 15 september 2018 spreekt ze op het Waanzin Festival.

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.