Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service | Ledenpagina

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 7/2018

Waarom we allemaal een goeroe nodig hebben

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Michel Dijkstra

Een goeroe (letterlijk: ‘zwaargewicht’) kan met een paar eenvoudige aanwijzingen bij zijn leerling diens onjuiste visie wegnemen, zegt hindoedenker Shankara. Niet door hem iets nieuws te leren, maar door de leerling te wijzen op wat er al in hem aanwezig is.

Wat is de mens? Bestaan we alleen uit een lichaam of hebben we ook een onsterfelijke ziel? Filosofen uit alle windstreken houden zich al duizenden jaren lang met deze oervragen bezig. Shankara Acharya (‘Meester Shankara’), een hindoedenker uit de Indiase Middeleeuwen, formuleerde een van de meest invloedrijke antwoorden uit de oosterse filosofie. Hij stelt dat de mens op zoek moet gaan naar zijn ware essentie of ziel, die voorbij het beperkte ‘ik’ ligt: ‘De individuele ziel is niet meer dan een verschijningsvorm van het hoogste Zelf, zoals de reflectie van de zon in het water. De individuele ziel is noch direct het hoogste Zelf, noch iets anders. Als het ene gereflecteerde beeld van de zon trilt, betekent dat niet dat ook het andere gereflecteerde beeld van de zon trilt, en evenmin zal dus als de ene ziel verbonden is met daden en gevolgen van daden de andere ziel net zo verbonden zijn.’

Uit deze woorden van Shankara (vermoedelijk negende eeuw na Christus) blijkt dat hij de mens als een geestelijk wezen ziet. Op het eerste gezicht vertoont zijn filosofie een grote overeenkomst met het denken van Plato, die de ziel ook als de essentie van de mens beschouwde. Maar terwijl de oude Griek het lichaam als ‘kerker van de ziel’ zag, zag de Indiër het lichaam en alle andere empirisch waarneembare dingen als een sluier (Maya) waarachter de mens ‘het werkelijke’ kan waarnemen. Deze ware werkelijkheid noemt Shankara het hoogste Zelf – Brahman in het Sanskriet.

Tekst loopt door onder afbeelding

Illustratie: Maartje de Sonnaville

De mens kan Brahman, de mysterieuze oergrond van alle dingen, ontdekken door naar binnen te keren. Wie zich weet te onthechten van alle rollen die hij of zij dagelijks speelt, zoals manager, ouder, echtgenote enzovoort, ontdekt volgens Shankara een diepere laag in zijn bewustzijn. Deze dimensie, die hij het ‘Zelf’ van de mens (Atman) of ‘ziel’ (jiva) noemt valt niet samen met alle rollen van het alledaagse ‘ik’, maar maakt ze paradoxaal genoeg wel mogelijk. In die zin vormt het Zelf de basis van het alledaagse bewustzijn.

Normaal gesproken is de mens zich echter niet bewust van deze bron, maar identificeert hij zich geheel met zijn dagelijkse rollen. Zo kan hij zijn hele zelfbeeld laten afhangen van zijn identiteit en vaardigheden als manager: ‘Ik ben een manager! En nog wel een goede.’ Volgens Shankara sluit de mens zichzelf op die manier op in een beperkt zelfbeeld. Bovendien zal hij verschrikkelijk lijden zodra er iets fout gaat met de door hem verabsoluteerde rol, zoals ontslag als manager. De mens die er echter in slaagt om onder alle min of meer oppervlakkige zelfbeelden te kijken, ontdekt de weidsheid en innerlijke rust die bij Atman horen. Tegelijkertijd doet hij nog een belangrijke ontdekking.

Shankara stelt namelijk dat Atman of het Zelf van de mens onlosmakelijk verbonden is met Brahman of het Zelf van het universum. Zo raken de essentie van het individu en de kern van alle dingen elkaar. De verhouding tussen beide fenomenen is dan ook ‘niet-twee’ of non-duaal. Het gaat hier om een ultieme intimiteit: twee onscheidbare polen. In zijn geschriften gebruikt de filosoof een veelheid aan beelden om de relatie tussen Brahman en Atman te verduidelijken, zoals de zon en de reflectie van de zon in het water, klei en de pot die ervan gemaakt is of een gezicht dat door een spiegel wordt weerkaatst. Shankara’s filosofie staat dan ook bekend als de ‘Non-duale interpretatie van de Veda’ (Advaita-Vedanta).

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.