Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
27-02-2018

De onschuld voorbij?

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Ivana Ivkovic
filosoof

Cowboytje en indiaantje, een onschuldig kinderspel? Toch verwijst het rollenspel naar een bloedige genocide. TivoliVredenburg heeft in ieder geval besloten geen evenementen met cowboy en indianenthema te organiseren. Maar gaan we door het simpelweg afgelasten van dit soort evenementen niet de meest fundamentele vraag uit de weg: Hoe verhouden we ons tot het verleden?

Ik dacht dat jonge generaties het sowieso een beetje oubollig vonden om cowboys en indianen te spelen. Dat ze inmiddels speelden dat ze cyborgs zijn, of de hive mind, of op zijn minst iemand van Marvels’ superhelden… Black Panther misschien. Hoe dan ook, het ziet ernaar uit dat kinderen alsnog naar andere rollen zullen moeten zoeken als ze naar een kinderfeestje gaan. In ieder geval als dat feestje in TivoliVredenburg is, want het Utrechtse cultuurpodium heeft besloten geen evenementen met cowboy en indianenthema meer te organiseren, na kritiek en een aangifte van een actiegroep. Het thema zou discriminatoir zijn, stelde de actiegroep, en TivoliVredenburg zou ‘genocide vieren met kinderfestival’.

Overdreven? Is dit toch maar een onschuldig kinderfeestje? In het kielzog van de Zwarte-Pietencontroverse volgen ook andere evenementen, straatnamen en monumenten, die beschuldigd worden van discriminatie, raciale framing, of vergoelijking van het koloniale verleden. Waar ligt de grens, vragen wij ons af. Moeten wij, als we ons niet aan discriminatie schuldig willen maken, alles aanpassen, alle culturele clichés vermijden, hoe onschuldig ze ook lijken? Is elke onschuld maar schijn? Het gaat hier toch om cowboytje en indiaantje… Ja, het is een rollenspel dat verwijst naar een bloedige genocide. Maar desondanks… Het is slechts maar een kinderspel?

Terwijl wij geneigd zijn om toch nog enige onschuld te verdedigen al is het alleen maar omdat we anders niet zouden weten waar we moeten beginnen, gaan we misschien voorbij aan een andere vraag die eigenlijk veel spannender is. Stel, dat onschuld inderdaad niet bestaat. Wat zouden we dan moeten doen? Over deze vraag denkt de Duitse filosoof Theodor Adorno na in zijn Minima Moralia. Als de hele geschiedenis het verhaal is van een mislukt beschavingsproces, waarin racisme, slavernij of genocide wordt goedgepraat of gebagatelliseerd, hoe moet je dan nog leven? Welke zin heeft nog de filosofische oproep om een goed en zinvol leven te leiden?
Een goed leven leiden, dat lukt niet, concludeert Adorno: ‘Er bestaat geen goed leven te midden van het valse.’ Een poging om zuiver te leven door afstand te doen van de maatschappij die men veroordeelt, bestempelt Adorno als naïef. Het is slechts mogelijk om bewust te leven – met het bewustzijn van de onmogelijkheid om een goed leven te leiden. Met iedere banaan of leren jas die we kopen, zijn we mogelijk deel van een systeem van onrechtvaardige machtsverhoudingen. Maar wat moeten we dan doen? Het enige denkbare advies lijkt te zijn: zich overal aan onttrekken, nergens aan meedoen. Zeker omdat Adorno ook nog eens schrijft dat er niets onschuldigs is, zelfs een toevallig gesprek in de trein waarbij men, om de confrontatie te voorkomen, enige uitlatingen van zijn gesprekspartner bevestigt, terwijl men heel goed weet dat ze op moord uitdraaien – zelfs dat is al verraad. Toch biedt niet meedoen geen uitweg, want ‘Voor hem die niet meedoet, bestaat het gevaar dat hij zich als beter dan de anderen beschouwt en zijn kritiek op de maatschappij misbruikt als ideologie voor zijn persoonlijk belang’. Iedereen blijft dus even verstrikt in de valsheid, zowel iemand die actief aan het systeem meedoet, als de ander die zich eraan onttrekt.

Dat klinkt weinig hoopvol, en misschien zelfs gitzwart. Toch biedt dat een uitweg uit de patstellingen waarin we in dit soort discussies regelmatig verzanden. Want Adorno leert dat de kwestie of zo’n feest doorgaat of wordt afgelast, niet de enige en niet de meest belangrijke is. Wat veel meer telt is hoe we ons verhouden tot al die stukjes geschiedenis die we misschien liever kwijt dan rijk zijn, maar die hoe dan ook aan ons zullen blijven kleven. Want afgelasten en afschudden zijn twee verschillende zaken. Of anders gezegd: afgelasten betekent niet automatisch dat we het verleden kwijt zijn. Wat dat betreft doet TivoliVredenburg er beter aan om een evenement als Thinking Planet te hosten, waarin denkers uit de hele wereld zich buigen over de wereldproblematiek, en waarbij het westerse perspectief en de westerse filosofie nu eens niet leidend zijn. Niet omdat het westerse perspectief niet deugt, maar om andere stemmen aan het woord te laten die ons juist laten nadenken over de waarde van dat perspectief. 

Tijdens Thinking Planet bespreekt de Nigeriaanse denker Oyeronke Oyewumi bijvoorbeeld hoe gender een westers cultureel construct is en hoe vóór de kolonisatie identiteit vanuit het Afrikaanse denken veel meer als ‘vloeibaar’ werd gezien.

 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.