Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 2/2018

Sartres kronkelwegen van de vrijheid

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Alec van der Horst

Er is waarschijnlijk geen filosoof bij wie leven en denken zozeer samenvielen als bij Sartre: een verhaal over rokerige jazzkelders, affaires en onze onontkoombare vrijheid.

Oktober 1945, Parijs. De Tweede Wereldoorlog is net afgelopen, affiches kondigen een lezing aan: ‘Het existentialisme is een humanisme.’ Het zaaltje is te klein en wanneer de deuren eindelijk opengaan ontstaat er gedrang; mensen gillen en een paar vrouwen vallen flauw. Het succes van de lezing verbijstert iedereen, inclusief Sartre zelf. Hij is een ster en hard op weg om de beroemdste filosoof ter wereld te worden. Na de bezetting en het grimmige fascistische gedachtegoed met zijn nadruk op autoriteit en traditie was de tijd rijp voor een nieuwe gedachte: de radicaal vrije mens, zo vrij dat hij er zelfs toe veroordeeld is...

Vrijheid heeft altijd centraal gestaan in Sartres zeer productieve leven, waarin hij meer dan vijftig boeken publiceerde. Zijn productie was gigantisch – hij slikte enorme hoeveelheden peppillen om zijn krankzinnige werkritme vol te houden – en beslaat buiten vuistdikke filosofieboeken onder meer ook romans, verhalen, een autobiografie, toneelstukken en politieke artikelen. 

Sartre zou niet altijd even zichtbaar blijven. Eind jaren veertig gonsde het in de jazzkelders en cafés van Saint-Germain-des-Prés nog van de existentialisten – hun kapsels inspireerden zelfs de latere beroemde Beatles-coup –, maar daarna was het feest voorbij. In het midden van de jaren vijftig verdreven de (post)structuralistische theorieën van Derrida, Foucault, Deleuze en anderen het existentialisme van de Europese en Amerikaanse universiteiten. En Sartre zelf maakte een radicale zwaai naar links.

Tekst loopt door onder afbeelding​

Illustratie: Maartje de Sonnaville

 

Lelijk

In De woorden (1964) heeft Sartre zijn eigen kindertijd beschreven. Hij werd geboren in 1905 in een Parijs bourgeoisgezin. Zijn vader stierf toen hij twee jaar was en hij bleef achter met zijn moeder, die hem aanbad. Al snel trokken ze in bij zijn grootouders, waardoor Anne-Marie (de naam van zijn moeder) eigenlijk meer een grote zus was. Op het moment dat zijn engelachtige krullen afgeknipt werden, ontdekte hij tot zijn afgrijzen dat hij lelijk was – een oogontsteking had hem voor het leven scheel gemaakt. Voortaan moest hij het van zijn superieure intelligentie hebben om de bewondering van zijn omgeving te verkrijgen. Tijdens zijn opleiding aan de École Normale Sup (een soort universiteit voor de elite) ontmoette hij Simone de Beauvoir, maar omdat hij een compulsief vrouwenverleider was, drong hij aan op een vrije relatie. Zoals hij het zelf stelde: naast hun ‘noodzakelijke liefde’ moesten ze ook de mogelijkheid hebben om ‘contingente liefdes’ te ervaren. Ze eindigden op de eerste en tweede plaats van hun jaar (Sartre na een herkansing) en daarna werden ze allebei filosofieleraar aan een middelbare school.

In de jaren dertig krijgen zijn filosofische ideeën langzaam gestalte. De kennismaking met Husserls filosofie is cruciaal; Sartre gaat zelfs een jaar in Berlijn studeren om zijn kennis van de grondlegger van de fenomenologie te verdiepen, waar hij ook het werk van Heidegger ontdekt. Toch lijdt hij lange tijd aan een depressie; zijn leven als leraar in het verre provinciale Le Havre valt hem zwaar (pas in 1937 wordt hij na herhaaldelijke verzoeken aan het ministerie van Onderwijs overgeplaatst naar een voorstad van Parijs) en uitgevers weigeren zijn manuscripten. Tegelijkertijd is hij verwikkeld in een pijnlijke liefdesrelatie met een van Beauvoirs leerlingen. Op een dag besluit hij dat hij als enige verantwoordelijk is voor zijn toestand en alleen zichzelf kan helpen. Zijn werklust keert terug en in 1936 publiceert hij zijn eerste filosofische werk, L’imagination.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.