Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
31-08-2017

​Dit moment van extase wordt u aangeboden door Red Bull

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.
Nadat hij een boek had geschreven over de stoïcijnse levenskunst realiseerde Jules Evans dat hij een deel van het verhaal miste. Naast rationaliteit en zelfcontrole is er een andere kant aan het leven waarin we ons willen overgeven aan iets groters dan onszelf. In zijn nieuwe boek De kunst van controleverlies vertelt hij die kant van het verhaal.  

‘Mijn eerste boek ging over hoe de mens de oude Griekse filosofie van de Stoïcijnen kan gebruiken in het moderne dagelijkse leven. Ik en vele anderen zijn geholpen door de filosofie van deze oude Grieken. Zo ben ik bijvoorbeeld van mijn paniekaanvallen afgekomen.
 
De Stoïcijnen zeggen dat je een optimaal leven kunt bereiken door je handelen te analyseren op basis van de rede. En hoewel rationaliteit mij veel heeft gebracht, heb ik ook een andere kant van leven ervaren, een kant die niet rationeel is. Toen ik 24 jaar was had ik een bijna-doodervaring. Tijdens een skivakantie in Noorwegen ben ik op de zwarte piste door het hek geschoten. Ik viel tien meter naar beneden, brak mijn dijbeen en rug en raakte buiten bewustzijn. Toen ik ontwaakte, was ik omringd door een warm wit licht. Het gaf me een ongelofelijk vredig gevoel. Ik was vrij van alle onrust en angst die ik met me meedroeg. Sindsdien heb ik de indruk dat er iets in ons is dat groter is dan ons ego. Ik weet niet wat het was, mijn ziel, of God of een los draadje in mijn hoofd, maar deze korte ervaring was helend voor mij.
 
Ik geloof dat er naast de stoïcijnse, rationele kant van de cultuur ook een dionysische kant is. Het draait niet alleen om rede en zelfcontrole maar ook om overgave en losbreken uit de gebaande paden. In onze cultuur hebben we te weinig aandacht voor het dionysische. We hebben graag alles onder controle en zijn niet zo comfortabel met overgave. Ik denk dat onze cultuur hierdoor uit balans is. Dit kan leiden tot een maatschappij waarin iedereen vast zit in zijn eigen overtuigingen. Een cultuur van zelfobsessie. Zo ervoer ik dat in ieder geval in Engeland, alsof iedereen vast zat en niet voorbij zichzelf kon kijken. Ik denk dat mensen een beetje waanzinnig worden als het teveel om zichzelf draait.'
 
Jules Evans (1977) wordt vaak vergeleken met zijn landgenoot Alain de Botton. Beiden zijn geïnteresseerd in de rol van filosofie in ons dagelijkse leven. Vijf jaar geleden schreef Evans het boek ‘Filosofie voor het leven en andere gevaarlijke situaties’. Het werd in 19 talen vertaald. Voor zijn nieuwe boek De kunst van controleverlies  ging hij opzoek naar manieren hoe mensen extase vinden in de moderne westerse cultuur. Hij sloot zich onder andere aan bij een pinksterbeweging, mediteerde tien dagen in een stilteretraite en volgde een tantraworkshop.
 
Volgens Evans hebben we in het Westen sinds de Verlichting een ongemakkelijke relatie met extase of momenten van zelfverlies. (Het Griekse ekstatis betekent letterlijk ‘buiten jezelf treden’.) Er waren wel een aantal tegenbewegingen die poogden om de extase te herwaarderen, zoals in de jaren zestig. Maar over het algemeen zijn we sinds de achtiende eeuw alles wat we niet rationeel konden verklaren gaan zien als belachelijk of gevaarlijk. Als iemand een moment ervaart waarin hij voorbij zijn ‘normale zelf’ gaat, is deze persoon waarschijnlijk mentaal ziek. Jean-Martin Charcot, een psychiater uit de twintigste eeuw, beweerde dat extase één van de stadia was van ‘hysterie’, een ontaarding van het brein die vooral vrouwen trof.
 
Evans ziet extase niet alleen als een extreme gebeurtenis waarin je alle controle kwijt bent, maar vooral als een moment waarin je je verbonden voelt met iets buiten jezelf, zoals mensen soms ervaren bij religie. Nu de kerken steeds meer leeg lopen, wilde hij weten waar en hoe mensen dat tegenwoordig vinden.   
 
En? Hoe vinden we extase? 
'Er zijn nog steeds plekken in onze maatschappij waar mensen heen gaan om buiten zichzelf te treden. Zoals de sportschool. Veel mensen gaan sporten zodat ze stil worden in hun hoofd en hun bewustzijn verandert. Maar de laatste jaren is in het Westen ook een enorme opkomst van spirituele praktijken zoals yoga, meditatie en tantra. In de jaren zestig was er een grote explosie van extase door seks, drugs en rock & roll. Op een bepaalde manier was het geweldig, maar er zaten ook risico’s aan. Er zijn veel ongevallen geweest in deze tijd. Mensen zijn geëindigd in sektes en zijn dood gegaan aan drugs. Je kan extase vinden door manieren die ongezond zijn. Zo kun je in een groep extremisten terecht komen of verslaafd raken aan drugs. Extase heeft verschillende vormen: gezond, ongezond, klein, groot, licht of diep. Uiteindelijk gaat het extase erover dat je jezelf verliest en verbinding maakt met iets groters.'
 
Als ik mezelf verlies, wat blijft er dan nog over?  
'Jules Evans houdt zijn handen voor zijn gezicht. ‘We zitten gevangen in een cocon van emoties. Angsten en verlangens construeren ons zelfbeeld waardoor gedachten ontstaan die alleen maar om onszelf draaien. ‘Hoe gaat het met het project ‘Jules’?’ ‘Hoe kunnen we ‘Jules’ helpen slagen?’ ‘Waarom is ‘Jules’ op deze manier en niet anders? Hoe meer gedachtes je hebt, hoe dichter de cocon wordt tot je er helemaal niet meer doorheen kan kijken en vastzit in je eigen realiteit. Er zijn twee manieren om uit die cocon te breken. Je kan je rede gebruiken zoals de stoïcijnen deden. Je kan die angsten en verlangens één voor één aanwijzen en onderzoeken of deze waar of niet waar zijn. Hoe meer je dit doet, hoe meer je ziet van de realiteit buiten de cocon.’ Hij drukt één voor één zijn vingers naar beneden zodat ik steeds meer van zijn gezicht zie. ‘De andere manier is dat mensen in één keer door de cocon van breken. Ze ervaren dat er iets groters is dan zichzelf. Met een zucht gooit hij zijn handen omhoog en kijkt me tevreden aan.'
 
Hoe kunnen we dat bereiken? 
‘Het begrip aandacht is belangrijk. Je kan in gesprek zijn met iemand zonder echt te luisteren, je kan bezig zijn met iets anders zoals je to-do lijst, het uiterlijk van iets of iemand of hoe je op iemand overkomt. Ik herinner mij gesprekken waarin ik zo gefocust was op het onderwerp dat er niets anders meer bestond dan dat gesprek. Dat was een moment van transcendentie, ik had daarna een groter besef van wie ik was en de realiteit. In zo’n moment vergeet je energie te geven aan die gedachten over jezelf en daardoor verdwijnt die cocon. Voor een kort moment verandert je bewustzijn. Er ontstaat een opening naar de realiteit buiten jezelf.’
 
Wat voor soort realiteit? 
‘Ooit wandelde ik op een strand waar ik naar toe was gegaan om de Londense drukte te ontvluchten. Het was een prachtige dag, maar ik was er totaal niet bij. Ik probeerde op mijn telefoon internet te ontvangen om een belangrijke email te downloaden. Dit lukte steeds maar niet en ik kreeg een steeds slechter humeur. Ik haatte het strand, de wind die in mijn gezicht blies en de meeuwen die krijsten. Maar plots veranderde er iets. Ik voelde hoe het zand onder mijn laarzen plakte, hoe de wind in mijn gezicht blies en ik keek omhoog en zag hoe ver de hemel zich uitstrekte. Opeens vond ik de planeet waarop ik stond zo intelligent dat het me vervulde met een pijnlijk gevoel van schoonheid.’
 
Wat maakte dat het veranderde? 
‘In dit moment zie je de paradox van de kunst van controleverlies: je maakt een bewuste gecontroleerde keuze om in iets mee te gaan en die keuze ontsluit iets wat onvrijwillig en groter is dan jij. Voor mijn boek ging ik naar een kerk vol met extatische christenen. Ze kronkelde over de vloer en spraken in tongen. In het begin vond ik het heel raar en ongemakkelijk, maar op een bepaald moment had ik de gedachte: misschien kan ik hier iets leren. Toen gebeurde er iets heel raars en onvrijwilligs in mijn lichaam, ik had het gevoel dat ik in mijn borst geslagen werd door een soort kracht. Mijn hoofd werd naar achter getrokken. Het kostte me echt moeite om mijn hoofd weer naar voren te duwen. Ik heb toen ongeveer drie kwartier van dit soort pijnlijke golven van genot ervaren. Ik interviewde de muzikant Brian Eno hierover, hij gebruikte surfen als metafoor. Een surfer maakt bewuste beslissingen op een golf maar is tegelijkertijd ook onderdeel van iets wat groter en krachtiger is dan hijzelf. Hij kiest er bewust voor om zich over te geven.’
 
Hoe maak je die bewuste keuzes? 
‘Dat heb ik geleerd van de psycholoog Timothy Leary. Je kan jezelf twee vragen stellen. De eerste heeft te maken met je intentie. In oktober doe ik mee met een ayahuasca-ritueel waarin ik onder begeleiding een hallucinogene drank ga drinken. Hiervoor moest ik op een inschrijfformulier invullen wat mijn intentie was. Ik kon kiezen uit: escapisme, gewichtsverlies of spirituele groei. Het is belangrijk om aan jezelf te vragen wat de reden is dat je je wilt overgeven. Als je intentie is om te vergeten of te vluchten leidt dat hoogstwaarschijnlijk tot ongezonde vormen van extase. Gezonde transcendentie heeft eerder te maken met groei: je stapt uit een bepaalde constructie van jezelf zodat je meer van jezelf te weten komt. De tweede vraag gaat over de context. Je moet voorzichtig omgaan met het bepalen van de plaatsen waar je heengaat om de controle te verliezen. De plaats kan bepalen wat voor ervaring je hebt en daarom is research doen belangrijk. Is het een veilige plek en kan je de mensen daar vertrouwen of houden ze er misschien extremistische gedachtes op na?’
 
Is zo’n zoektocht naar extatische momenten voor persoonlijke groei niet zelfzuchtig? 
‘De belangrijkste functie van extatische ervaringen is dat het mensen met elkaar verbindt. Extase gaat dus niet alleen over persoonlijke groei. Als er in een cultuur niet genoeg ruimte is voor mensen om zichzelf te verrijken, is dat geen duurzame cultuur. Op het moment dat een samenleving geen uitlaatklep meer heeft voor ‘collectieve uitgelatenheid’ of groepsextase loopt het gevaar om af te glijden in eenzaamheid en psychische problemen. In een onderzoek uit 2010 gaf een derde van de Amerikanen boven de 45 jaar zich vaak eenzaam te voelen; twee vijfde van de oudere mensen in Engeland gaf aan dat televisie hun belangrijkste gezelschap was; tien procent van de Britten beweerde geen echte vrienden te hebben, en twintig procent zij zich niet bemind te voelen. Zonder extatische momenten blijven we vastzitten in onszelf en staan we niet in contact met anderen of met de natuur. Eén van de redenen waarom we de natuur vernietigen is dat we geen spirituele band meer hebben met de natuur. Voor ons is het materie wat we kunnen uitbuiten.’
 
Dus extase is goed voor de samenleving? 
‘Ik geloof niet dat persoonlijke groei en verandering op maatschappelijk gebied los van elkaar staan. Je kan geëngageerd zijn en door die betrokkenheid een burn-out krijgen. Het gebeurt veel dat mensen in ontwikkelingswerk opbranden omdat ze gefocust zijn op het helpen van anderen. Die mensen moeten leren hoe ze voor zichzelf zorgen zodat ze niet emotioneel uitgeput of depressief worden. Aan de andere kant zijn er mensen die heel gefocust zijn op hun persoonlijke groei maar niet perse leukere mensen worden. Je kan elk weekend naar new-age workshops gaan en extatische momenten beleven en nog steeds een egoïst zijn omdat het niet verbonden is met iets maatschappelijks.

Extase is zinloos als het je geen liefdevoller mens maakt. Dat is belangrijk om te onthouden omdat de new-age en spirituele markt erg gericht zijn op individualisme en inspeelt op onze zelfzuchtige behoeftes. Daarom is het bepalen van je intentie zo belangrijk. Dat is iets wat ik elke dag doe. Ik bepaal aan het begin van de dag mijn intentie bijvoorbeeld: vandaag ga ik liefdevol om met mezelf en met andere mensen. En dan kan het voorkomen gedurende dag dat ik denkt ‘Shit ik hou me niet aan mijn intentie, ik was net onbeleefd tegen die persoon.’ Op die manier probeer ik mezelf in kaar te brengen.’
 
Is dat niet iets wat de stoïcijnen deden?
‘Jazeker! Het zijn geen vijanden. Extase zonder ethische praktijk is alleen maar een roes en ethische praktijken zonder transcendentie zijn dor. Die twee hebben elkaar nodig. Extase heeft ethiek nodig om geen sensatiezucht te worden.’
 
Hoe doen we dit?
‘Zaken die we niet rationeel kunnen verklaren niet gelijk afstoten en eerlijk blijven over onze eigen ervaring: heeft het je genezing, inspiratie of misschien schade gebracht?’ 
 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.