Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
25-07-2017

​Waanzinnig gewoon

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Jannah Loontjens
Essayist

Op de Zweedse dorpsschool was ik al een buitenstaander geweest, maar mijn status als outsider was in Nederland zo mogelijk nog groter. Ik observeerde mijn klasgenoten en probeerde te ontdekken wat de regels waren die ervoor zorgden dat je erbij hoorde en wat de gebruiken waren die ik moest afleren om niet voor gek uitgemaakt te worden. School is de plek waar kinderen ontdekken wat anderen normaal en abnormaal vinden. Je zou denken dat er niet zoveel verschil bestaat tussen Zweden en Nederland, wat cultuur betreft liggen ze dicht bij elkaar. Toch was het alsof alles nieuw was. Zo was ik niet aan gas gewend en blies ik het uit alsof het een kaars was. Ik was niet gewend iedereen een hand te geven als je ergens binnenkwam, niet om elkaar drie kussen op de wangen te geven – in Zweden omhelsden mensen elkaar of klopten wat op elkanders schouder of staken even hun hand omhoog ter begroeting. Maar kussen beslist niet.

In de paar maanden dat we in Amsterdam verbleven, ging ik naar een naschoolse opvang waar we warm eten kregen. Elke keer als ik net aan tafel zat en wilde beginnen, kwam een leidster op me af en pakte mijn vork en mes uit mijn handen en wisselde ze om. Ik was verbijsterd, nooit eerder had ik gehoord dat ik mijn vork in mijn linkerhand moest houden. Dat het netjes was om met mes en vork te eten had ik nog wel meegekregen, maar dat mensen er belang aan hechtten in welke hand je welk bestekstuk hield, leek mij ronduit bizar.

Klein als ik was, net acht jaar, had ik het gevoel dat ik deze mensen had ontmaskerd. Alsof ze in een toneelstuk speelden waarbij ze zozeer in hun rol opgingen dat ze het theater voor de echte wereld hielden. Ze zagen het onechte, gespeelde aan voor het natuurlijke. Ik begreep toen nog niet dat dit in feite precies is wat cultuur is. Cultuur is het spel dat we volgens bepaalde regels spelen. In de loop der tijd zijn we die regels als gewoon en neutraal gaan beschouwen, maar de regels hadden evengoed anders kunnen zijn. Al is het ontstaan van bepaalde formele gebruiken en etiquette wel historisch te verklaren, er ligt nooit een noodzaak aan de basis van vormelijke gewoontes.

Maar, zo merkt filosoof Coen Simon in zijn boek over etiquette op, het gegeven dat ‘cultuur bestaat uit willekeurige regels, maakt cultuur nog niet willekeurig’. Zonder cultuur, zonder gewoontes en gebruiken is er geen menselijke beschaving. ‘De mens is van nature kunstmatig,’ stelde ook Helmuth Plessner. Als we eenmaal gewend zijn aan bepaalde gebruiken dan voelen die niet meer als kunstmatig, het wordt onze natuur. Deze orde wordt pas verstoord als iemand hiervan afwijkt of de gebruiken niet kent. Dit zien we duidelijk terug in de discussies over integratie van immigranten. Een groot deel van de Nederlanders wil het liefst dat immigranten zich aan de Nederlandse gewoontes aanpassen: onze levensstijl wordt als gewoon ervaren en de nieuwkomeling moet zich hieraan aanpassen wil hij  geaccepteerd worden.

Niet alleen elke cultuur heeft zijn eigen rituelen en gewoontes, ook elk milieu en elke kleine sociale groep heeft zijn eigen gebruiken; manieren van groeten, humor, kleding, seksuele gewoontes. Denk bijvoorbeeld aan verschillen tussen de hip-hopcultuur en de evangelisten, soennitische moslims, hippies of punkers, om maar wat te noemen. Ieder vindt de gebruiken van de andere groep algauw gek of abnormaal. Naast de talloze subculturen waar je bij kunt horen, is er de nationale cultuur die deze subgroepen in zekere mate verbindt. Dat mensen in Zweden rond de kerstboom dansen, vinden Nederlanders dolkomisch. Andersom hebben we de terechte verontwaardiging kunnen zien die Zwarte Piet in andere landen oproept. Mensen vinden het moeilijk om hun eigen gewoontes met de ogen van een buitenstaander te zien.

Doordat we onze gewoontes met onze natuur verwarren, voelen we ons zo sterk aangevallen als mensen onze gewoontes in twijfel trekken. Het voelt dan algauw alsof we in het diepst van ons wezen bekritiseerd worden. Ook hiervan zijn de hoog oplaaiende emoties rond het Zwarte Pietendebat een goed voorbeeld. Dat gewoontes op de keper beschouwd nooit zomaar natuurlijk zijn, maar altijd kunstmatig en daarom ook veranderd kunnen worden, wordt niet als zodanig ervaren. Gewoontes en gebruiken worden door de mensen die ze gewend zijn niet alleen als natuurlijk maar ook als neutraal ervaren. Dit is nodig om ze als onuitgesproken structuur in de samenleving te laten werken, maar juist in deze vermeende neutraliteit schuilt een gevaar.

Dit is een fragment uit het boek Roaring Nineties van Jannah Loontjens. Op 16 september 2017 spreekt Jannah tijdens het Waanzin Festival. » lees meer
 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.