Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
20-07-2017

De totale democratie is niet democratisch

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Bart Coster
Freelance filosofiejournalist

Alle macht naar het volk: het lijkt het toppunt van democratie. Maar partijen die meer macht aan het volk willen geven, zoals de partijen die in Hongarije, Polen en Turkije aan de macht zijn, worden vaak afgeschilderd als antidemocratisch. Is dit verwijt terecht of misplaatst?

In Turkije zijn na de mislukte coup van vorig jaar honderden rechters ontslagen, en na het referendum van dit voorjaar mag president Erdogan zelf rechters benoemen. Hongarije verlaagde in 2012 de pensioenleeftijd van rechters van 70 naar 62 jaar, waardoor de regering rechters van ouder dan 62 kon ontslaan en op hun plaatsen nieuwe rechters kon aanstellen die de regering goed gezind waren. En het meest recente voorbeeld: vorige week zijn in Polen wetten aangenomen waardoor de regering met goedkeuring van het parlement rechters mag benoemen. Omdat de partij Recht en Rechtvaardigheid een absolute meerderheid heeft in het Poolse parlement, bepaalt deze partij de komende jaren welke rechters ontslagen en aangesteld worden.

Door tegenstanders worden deze maatregelen vaak bestempeld als ondemocratisch of zelfs antidemocratisch. Het interessante is dat de voorstanders deze maatregelen juist verdedigen als democratisch. Zo zei een prominent lid van Recht en Rechtvaardigheid over de aangenomen wetten:

‘In de grondwet staat heel duidelijk: de hoogste macht berust bij het volk. En wat heeft het volk op dit moment te zeggen over de rechterlijke macht? Niets.’

Hier lijkt lastig wat tegen in te brengen. Het woord ‘democratie’ is een samenstelling van twee oud-Griekse woorden: dèmos (volk) en krateo (macht hebben, regeren). Een democratie is dus een politiek stelsel waarin het volk de macht heeft. Meer macht voor het volk is dus meer democratie. Zo bezien lijkt het benoemen van rechters door de volksvertegenwoordiging een uiterst democratische maatregel.
Ook tegenstanders van zulke wetten en maatregelen erkennen soms dat het laten benoemen van rechters door het volk democratischer is (ook al ontkennen zij dat dit betekent dat het beter is). Volgens Arjen Kleinherenbrink zijn bijvoorbeeld rechtbanken, waarvan leden benoemd in plaats van verkozen worden, ‘antidemocratische elementen’ in het Nederlandse staatsbestel.

Volgens mij is het misplaatst om niet-verkozen instituties zoals onafhankelijke rechtbanken als on- of antidemocratisch te bestempelen. Al zijn instituties met benoemde in plaats van gekozen leden op zichzelf niet democratisch, in het Nederlandse bestel vervullen ze wel een democratische functie. Ze verlengen namelijk de levensduur van de democratie.
Een ‘totale democratie’ loopt een enorm risico te vervallen in een dictatuur, zoals Socrates al betoogde in Plato’s Staat. Een totale democratie heeft geen scheiding der machten: alle macht behoort aan één instantie toe, namelijk het volk (vertegenwoordigd in een parlement). De scheiding der machten is bedacht door Charles de Montesquieu, die het de trias politica noemde. In een systeem met een scheiding der machten zijn er drie machten, de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke, die elkaar controleren en in balans houden.  De scheiding der machten voorkomt dat er teveel macht in handen komt van één persoon of een groep van personen. De macht van de volksvertegenwoordiging wordt in een democratische rechtsstaat uitgebalanceerd en gecontroleerd door de andere machten, met name door de rechterlijke. Wanneer de rechterlijke macht onder controle komt te staan van het parlement kan de rechterlijke macht deze functie niet meer vervullen.
               

Als alle macht in handen komt van één instantie, ligt machtsmisbruik op de loer. Lord John Dalberg-Acton zei in 1887 al: ‘macht corrumpeert, en absolute macht corrumpeert absoluut’. Wanneer er geen onafhankelijke instituties zijn om het volk te stoppen, zal de groep mensen die het volk vertegenwoordigt niet dulden dat zij ooit nog hun macht verliezen. Daarmee zal de democratie ophouden te bestaan.

Een onafhankelijke rechterlijke macht lijkt misschien minder democratisch dan een gekozen rechterlijke macht: er ligt dan namelijk minder macht bij het volk. Maar juist hierdoor kan de democratie langer in leven blijven. Onafhankelijke, niet democratisch verkozen instituties vervullen een democratische functie in een democratische rechtsstaat. Het is daarom misleidend om ze antidemocratisch te noemen, en misleidend om het democratisch te noemen dat hun onafhankelijkheid wordt ingeperkt. Het verwijt dat zulk soort maatregelen antidemocratisch zijn kan dus ook zeker terecht zijn.

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.