Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement

​Een en Ander overhoop

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Yanaika Zomer

‘Er is niks vrouwelijks dat alle vrouwen bindt.’
Donna Jean Haraway.

Stilte doorbreek je niet met harmonie. Stilte doorbreek je met kabaal. Een schreeuw, een dreun, een schaterlach… Als het maar plotseling komt en uit onverwachte hoek. Zowel thuis als in het publieke debat roepen vrouwen al heel lang dezelfde dingen, zonder dat het echt iets oplevert. Afwachten tot je eindelijk gehoord wordt… Je zou het haast een vrouwenkwaal kunnen noemen. Maar wie maar lang genoeg hetzelfde liedje hoort, hoort uiteindelijk niks meer. Als we echt vooruit willen, moeten we met iets beters komen. Met een verhaal dat nog nooit eerder is verteld. Een ontregelend verhaal. Of beter nog, oneindig veel van die verhalen.

Feminisme kwam me ooit heel helder voor. Zij waren de schuld van alles en wij hoefden ons alleen maar te verenigen en op te staan tegen het patriarchaat. Als één vrouw. Wist ik veel. Ik was wit en westers en langzaamaan hoog opgeleid aan het raken. Mijn feminisme was vastomlijnd en vormde een probleemloze vergaarbak van goede intenties. Een denkwijze die van alles ter discussie stelde, behalve zichzelf.


De indeling tussen Een en Ander

Het mocht even duren voordat ik begreep dat de categorie ‘vrouw’ lang niet zo eenduidig was als ik altijd had aangenomen. Ik kwam erachter dat zwarte vrouwen een heel andere strijd te voeren hadden dan ik. En dat een sluier dragen net zo bevrijdend als onderdrukkend kan zijn. Ik kwam erachter dat sekswerk een keuze kan zijn en moederschap een plicht. En ik kwam erachter dat niet alle vrouwen hetzelfde willen als ik.

Maar wat nergens wankelde was de veronderstelling dat het indelingsprincipe man/vrouw een natuurlijke was. Niet dat ik me liet leiden door biologie. Ik had in dit stadium allang geleerd dat men ‘niet als vrouw wordt geboren, maar tot vrouw wordt gemaakt’. Maar ik hield wel vast aan de indeling tussen Een en Ander. Man/vrouw… Twee kanten, één medaille.


Tegenstellingen zijn nooit neutraal

Wetenschapshistorica en biologe Donna Haraway was de eerste die me in liet zien dat de zaken veel complexer zijn. In haar werk toont ze aan dat indelingsprincipes als man/vrouw, maar ook blank/zwart, natuur/cultuur, hetero/homo en mens/dier niet onschuldig zijn. Ze zijn tot stand gekomen op basis van blanke, westerse en manlijke wetenschap. Dat is op zich niet erg - het was niet uit hufterigheid dat deze mannen zichzelf als uitgangspunt namen om de wereld verder in te delen - maar het heeft wel grote gevolgen gehad.

Ik leen een stukje uit de roman van Hanna Bervoets:

‘Tegenstellingen zijn nooit neutraal […] Er is altijd één partij die net iets meer baat heeft bij een zogenaamd fundamenteel onderscheid. Wanneer de andere partij zich daar met ogenschijnlijk succes tegen verzet, noemen we dat emancipatie. Maar emancipatie is geen kwestie van macht, het is slechts een kwestie van opnieuw indelen; niet van stippellijntjes uitvegen, maar van stippellijntjes net ergens anders tekenen.’

En waar we dat nieuwe stippellijntje ook plaatsen, er blijft altijd een partij die ‘het Andere’ vertegenwoordigt. Maar er is ook goed nieuws!


Technologie doet iets met ons

In 1985 schreef Donna Haraway een manifest. A Manifesto for Cyborgs. Een werk dat qua vorm volledig afweek van ‘hoe het hoorde’ en allerlei genres met elkaar vermengde. Het vertelde een geheel nieuw verhaal en spoorde ondertussen aan hetzelfde te doen. Ik voelde me direct thuis in haar ‘blasfemie’, dat grote verhalen als wetenschap en feminisme serieus neemt, maar zich er ook tegen afzet.

Volgens Haraway zijn we allemaal cyborgs, cybernetische organismen. Half mens, half machine. We kennen zulke wezens voornamelijk uit sciencefiction, maar het strikte onderscheid tussen mens en machine is de laatste decennia juist in de echte wereld onhoudbaar gebleken. We zijn volledig vergroeid geraakt met technologie. En wie wij zijn wordt mede door technologie bepaald. Technologie is dan ook geen instrument meer dat wij naar behoeven in kunnen zetten. Het doet ook iets met ons.

Een voorbeeld. De biologische mogelijkheid om een kind te baren heeft voor vrouwen van nu een totaal andere betekenis gekregen dan voor vrouwen van zeg, honderd jaar geleden. De pil geeft keuzemogelijkheid, IVF nieuwe kansen, statistieken nieuwe twijfels en prenataal onderzoek een kijkje in het lichaam. En nog voordat de baby geboren is, bestaat hij al in de vorm van allerlei soorten data. Geregistreerd in ziekenhuizen en bij zorgverzekeraars of als data die we zelf de wereld inslingeren via sociale media.

En die sociale media spelen op hun beurt ook weer een rol. Algoritmes bepalen voor een groot deel wat wij wel en niet te zien krijgen op Facebook en Twitter en zelfs wanneer we iets opzoeken via Google. Ze bepalen daarmee ons wereldbeeld.
 

#zeghet

De cyborg is metafoor. Een metafoor voor een mens die zich niet langer kan onderscheiden van al het andere. Want als de grens tussen mens en technologie steeds vager wordt, raken ook andere tweedelingen vervuild. Een hartklep van een varken doet het prima in een mensenlijf en op speciaal voor dat doel ‘ontwikkelde’ muizen, kun je een mensenoor laten groeien. Een heteroseksuele man kan een geslachtsverandering ondergaan en nog steeds op vrouwen vallen. Is hij dan lesbisch?

Technologie brengt aan het licht dat die witte, westerse, manlijke wetenschappers niet het overzicht hadden dat ze dachten te hebben. Toch werd op basis van hun beperkte blik bepaald dat zij die een andere kleur hadden, een andere taal spraken en zogenaamd ‘dichterbij de natuur’ stonden, het Andere waren. Op basis van diezelfde blik werd vastgesteld dat vrouwen een ander soort mensen waren. Wie een stapje over de grens waagde, verstoorde de orde. En eigenlijk is dat nog zo.

De cyborg is een metafoor voor een mens die niet langer van nature is wie hij is. Een cyborg is een mens met een ‘gebroken’ identiteit, opgebouwd uit allerlei deeltjes. Een deel mens, een deel technologie, maar ook een deel ras, een deel klasse, een deel gender, een deel seksuele geaardheid en nog veel meer persoonlijke deeltjes die iemand maken tot wie hij is. Dat maakt de weg vrij voor iets radicaal anders dan emancipatie. Het maakt de weg vrij voor een politiek die niet gebaseerd is op hele, natuurlijke identiteiten als bijvoorbeeld ‘vrouw’, maar op gemeenschappelijkheid: Alliantiepolitiek.

In oktober 2015 lanceerden Anke Laterveer, Stella Bergsma en Anousha Nzume de hashtag #zeghet. Een actie om bewustzijn te kweken rondom seksueel geweld en het taboe om erover te praten te doorbreken. Duizenden slachtoffers van seksueel geweld deelden hun ervaringen op sociale media. Blanke vrouwen, zwarte vrouwen, oude en jonge vrouwen, maar ook mannen met verschillende culturele achtergronden, homoseksueel, heteroseksueel en/of transgender. De actie, die nog altijd loopt, bracht een kakofonie van persoonlijke en toch gedeelde ervaringen teweeg en de natuur was op geen enkele manier datgene dat ‘ons’ bond. Het wordt gezien als de succesvolste actie tegen seksueel geweld in de afgelopen twintig jaar en vormt een sterk staaltje alliantiepolitiek.
 

Duizenden stemmen

Alle grote verhalen zijn geschreven vanuit één optiek. Dat is niet verwonderlijk als je bedenkt dat schrijven lange tijd een vaardigheid is geweest, die volledig was voorbehouden aan witte mannen. Onderwijs, toegang tot het geschreven woord en daarmee tot wetenschap, politiek, filosofie, literatuur, wordt eigenlijk nog maar heel kort ook door Anderen genoten. En nu is het hun beurt.

Cyborgs hebben, om even in de technologische metaforen te blijven, de vaardigheid om hercoderingen te schrijven. Ze overschrijven de grote verhalen met allemaal kleintjes. De actie #zeghet (die, fijn detail, volledig uit data bestaat) is een goed voorbeeld van zo’n hercodering. Niet één stem ging er op, maar duizenden, en allemaal door elkaar. De actie bracht bewustwording, herkenning, erkenning en een nieuwe impuls aan de strijd tegen seksueel geweld. Er werd gevloekt, gehuild, verkeerd begrepen en helaas ook nieuwe agressie opgewekt. Maar er gebeurde wat. En er werd een stap voorwaarts gemaakt.

Om de vrouwenstilte te doorbreken, moeten we het idee laten varen dat vrouwen een natuurlijke categorie vormen. Juist in meerstemmigheid ligt de macht om te ontregelen en vaste verhoudingen te ondermijnen. Dan zijn nieuwe verhoudingen mogelijk. Zelfgekozen, krachtige verbindingen, die vele malen effectiever zijn dan welke strijd om gelijkheid dan ook. Pas als we de natuur achter ons kunnen laten, zijn we op weg naar de toekomst.

Yanaika Zomer behaalde won met dit essay de tweede prijs voor de essaywedstrijd van #ikschrijf.
Wilt u toegang tot alle artikelen van filosofie.nl? Word dan lid.