Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
19-01-2017

​De creatieve mogelijkheden van databases

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Rong Zwemmer

In het informatietijdperk wordt alles opgeslagen in databases, vertelt hoogleraar filosofie Jos de Mul. Deze databases bieden creatieve mogelijkheden op verschillende gebieden, maar het kan ook gevaarlijk zijn om alles als database te beschouwen. Op het evenement Ontketen iets nieuws vertelt Jos de Mul over wat deze zogenaamde ‘database-revolutie’ betekent voor de creativiteit van de mens.
 
Kunt u voorbeelden geven van databases in onze samenleving?
‘Databases delen de wereld in de kleinst mogelijke deeltjes op en combineren die deeltjes op allerlei manieren. Meestal zijn databases commercieel gemotiveerd. Zoekopdrachten worden door de computer opgeslagen en dan blijkt dat u een liefhebber bent van vakanties naar Frankrijk. Dan krijgt u de volgende weken als u gaat googelen aanbiedingen van vakantiereizen naar Frankrijk.

Maar in de cultuur zie je de database ook: denk aan samples in de muziek. Dan knip je een fragmentje uit een nummer en dat plak je in een ander nummer. Ook stijlen worden gerecombineerd. Je ziet heel veel hybride genres ontstaan waarin hiphop met reggae wordt vermengd of hiphop met jazz.

Psychologen gebruiken databases als metafoor voor herinneringen. Traditioneel dachten we dat een herinnering een fotootje is dat we van een moment maken en dat stop je in een laatje. Als je je herinnert dan doe je dat laatje open en dan zie je de foto weer. Maar tegenwoordig wordt het idee gehanteerd dat op het moment dat je je iets herinnert, dat je dan actief uit geheugensporen een verse herinnering aanmaakt. Bij verkeersongelukken geven verschillende getuigen uiteenlopende verhalen. Niet zozeer omdat de een het goed heeft gezien en de ander niet, maar omdat iedereen zijn herinnering bij elkaar ‘samplet’.’
 
Databases komen dus veel voor, maar betekent dit dat alles bestaat uit databases in onze samenleving?
‘Nee zeker niet. Een database is een model dat wij drukken op de werkelijkheid, maar we moeten uitkijken dat we dat model niet voor de realiteit gaan houden. Modellen helpen ons de complexe realiteit overzichtelijk te maken. Onder invloed van de mechanisering van het wereldbeeld, bijvoorbeeld, zijn we het hart gaan beschouwen als een pomp. Dat leverde ook interessante nieuwe handelingsperspectieven op: als de pomp kapot is dan kunnen we deze vervangen en vandaar dat we nu harttransplantaties hebben. Maar je moet er voor waken het metaforische model als de werkelijkheid te gaan zien.

Ook het database-model kan misleidend zijn. In de neurowetenschap is een veel gebruikte metafoor dat het brein een computer is, maar een brein is meer dan een computer. Als het brein een computer is kun je een computerprogramma gaan schrijven die hetzelfde doet als een brein, maar dan blijkt dat zo’n kunstmatige intelligentie alleen het programma kan afwerken dat je erin stopt en verder niets nieuws kan bedenken. Dan blijkt de menselijke intelligentie niet hetzelfde als het precies volgen van bepaalde regels. Mensen zijn dusdanig onder de indruk van die metafoor dat ze deze te letterlijk gaan nemen, en dan krijg je een foutieve opvatting van menselijke intelligentie en creativiteit. Het database-model is een dominant model geworden dat veel mogelijkheden geeft, maar we moeten er voor waken dat we het model voor realiteit gaan houden.’
 
Gaan de technologische middelen niet ten koste van onze creativiteit, omdat wij meer achterover kunnen leunen en de computer het werk kunnen laten doen?
‘Dat denk ik niet. Mensen hebben altijd werktuigen gebruikt om hun creativiteit gestalte te geven. Denk aan de grotschilderingen van 35000 jaar geleden. Daar werden speciale stenen gebruikt om krassen te maken in de muren en stoffen verbrand om kleuren te maken. Betekent dit dat de creativiteit van de vroege homo sapiens teniet werd gedaan door het gebruik van technische middelen? Ik zou eerder andersom zeggen. Het gebruik van technische middelen opent een nieuw gebied van creativiteit. En eigenlijk wordt iedere nieuwe technologie onmiddellijk door kunstenaars opgepakt om te kijken wat je ermee kunt: hoe kun je die gebruiken om nieuwe dingen te scheppen?

Een medium moet je gebruiken om je creativiteit te exploreren en nieuwe wegen in te slaan. Je moet ervoor waken dat je je creativiteit volledig laat bepalen door een eenmaal ontstaan gebruik van een bepaalde technologie; dit kan verstarrend werken. Sommige artiesten zijn creatief binnen hun vakgebied en dat worden dan stijliconen, zoals Andy Warhol. Maar je hebt ook minder creatieve mensen en die gebruiken dat als een model om na te volgen. Als dat het geval is, kan het ook de creativiteit ondermijnen of verzwakken. Maar dat ligt niet zozeer aan de technologie zelf, maar aan de manier waarop wij er gebruik van maken.’
 
Hoe kunnen wij dan het beste omgaan met de database-revolutie?
‘De psycholoog Maslow heeft ooit gezegd als je alleen maar een hamer hebt dan wordt alles een spijker, want het enige wat je dan kan doen is timmeren. In een wereld waar de computer het belangrijkste instrument is geworden, wordt alles een database. Dat geeft mooi aan dat niet noodzakelijk alles een database is, maar als je alles benadert als een database, dan maak je alles als het ware tot een database. Dit geeft heel veel mogelijkheden en dat is goed. We moeten er alleen voor oppassen om alleen maar met een computer door het leven te gaan.’ 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.