Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Filosoof Bert Keizer: ‘De wilsbeschikking is een farce’

Miljoenen kijkers zagen afgelopen dinsdag in de documentaire ‘Levenseindekliniek’ hoe het euthanasieverzoek van drie Nederlanders werd ingewilligd. Er kwamen diverse negatieve reacties op het tv-programma. Vooral de ‘huppakee-weg euthanasie’ – zoals de dementerende Hannie Goudriaan haar naderende einde noemde – leverde veel commotie op. Bert Keizer, filosoof en werkzaam bij de Levenseindekliniek, blikt terug.

‘Ik vond het geen succes.’ Keizer moet er zelfs een beetje om lachen. ‘Als de uitzending bedoeld was om PR te maken voor de Levenseindekliniek, dan is dat niet gelukt.’ Keizer refereert naar Hannie Goudriaan, de vrouw met semantische dementie, wiens leven voor de camera’s werd beëindigd. ‘Ik vond het erg ongemakkelijk om naar te kijken. Die camera bleef lekker draaien, zelfs toen ze al in een lijk was veranderd. Moest dat nou zo? De arts en de televisiemakers hadden tegen haar dierbaren moeten zeggen: Jongens, dit willen jullie niet gefilmd hebben. Jullie verdriet hoeft niet op televisie. Ik wil niet zeggen dat het ethisch onverantwoord was, want wat is dat? Dat weet niemand. Het was gewoon ongemakkelijk.’
 

Semantische dementie

Hannie Goudriaan heeft semantische dementie, een vorm van dementie die het taalbegrip aantast. Ze heeft nog wel begrip van ruimte en tijd, zo bestuurt zij in de documentaire nog een auto. De woorden die zij hoort en spreekt hebben voor haar echter geen, of een andere, betekenis.  Zo zegt mevrouw op alles ‘huppakee’. Ook over haar aanstaande dood. ‘Dan is het huppakee-weg.’
Vlak voor de euthanasie plaatsvindt, geeft mevrouw Goudriaan aan het ‘niet hier’ te willen. ‘Waar wil je het dan doen?’, vraagt haar man. Ze zegt dat ze het ‘daar’ wil, terwijl ze met haar handen richting de keuken gebaart. ‘Op dat ding’, zegt ze, met een poging haar gebaren te verduidelijken. Het ‘ding’ wordt door haar dierbaren als ‘de tafel’ geïnterpreteerd. Ze houden vol dat ze beter op de stoel kan blijven zitten. Aan haar verzoek de euthanasie ergens anders te laten plaatsvinden, gaan zowel de arts als haar man voorbij. ‘Het is giswerk’, zegt Keizer, ‘maar het zou kunnen dat de camerapositie zo was afgesproken. Het belang van die mevrouw werd opgeofferd voor het belang van de uitzending. Dat is mijn vermoeden.’ Terwijl het middel wordt toegediend zegt ze: ‘Het is verschrikkelijk.’ Haar man geeft haar nog een laatste knuffel, en de arts wenst haar een goede reis. Het tafereel laat de kijker met een onbestemd gevoel achter. Waar ben je nu eigenlijk getuige van geweest?

De nabespreking poogde een antwoord te geven op de vragen waar je als kijker mee bent blijven zitten. Gespreksleider Coen Verbraak schoof aan tafel met emeritus hoogleraar psychiatrie Frank Koerselman en de directeur van de Levenseindekliniek, Steven Pleiter. De vraag die het einde van het debat domineerde, is of ‘huppakee-weg’ hetzelfde betekent als ‘ik wil dood’.  Voor Pleiter is dit evident. De behandelend arts heeft langdurig met mevrouw gesproken en heeft haar taal leren verstaan. Op het moment dat Pleiter dit uitlegt, klinkt er een schamper lachje uit de mond van de emeritus hoogleraar. ‘Zeven gesprekken, het is maar hoe je langdurig interpreteert. Zeven gesprekken met zó iemand, en  dan maak je iemand dood. Ik vind het echt onbegrijpelijk. Dat briljante begrijpen van haar taal… ze zegt overal huppakee op. Die spuit wordt erin gezet en ze wordt heroïsch doodgespoten. Ik vind het gruwelijk. Dit noem ik moord.’ Pleiter blijft even stil. ‘Die beschuldiging leg ik naast me neer. De manier waarop meneer Koerselman commentaar geeft, daar kan ik niks mee’, is het antwoord. En daarmee is het debat stil komen te liggen. Keizer vindt het een gemiste kans. ‘Het is echt onfortuinlijk dat Koerselman zich zo misdroeg. Dat heeft het debat niet geholpen. Hij stelde wel terechte vragen, maar hij verpestte het door zijn houding. Pleiter was tijdens het debat vooral bezig om rustig te blijven, terwijl hij wel goede antwoorden had gehad.’  
 

Kritiek

Maar is ‘huppakee-weg’ nu echt hetzelfde als ‘ik wil dood?’ Keizer verduidelijkt: ‘Je kunt haar woorden begrijpen in de context. De arts heeft mevrouw Goudriaan zeven keer anderhalf uur bezocht. Dat gaf hem een behoorlijke kans haar te leren kennen. Haar man en dierbaren fungeerden als tolk. Dat kun je link vinden, omdat zij haar misschien wel dood zouden willen. Dat geloof ik niet. Ze willen een einde aan haar lijden, maar niet om zelf te kunnen gaan vissen. In de documentaire worden we alleen niet overtuigd van die context, dat is jammer. Ik vertrouw erop dat de arts die haar heeft onderzocht zeker wist dat zij dood wilde. Ik moet Koerselman in dit geval ongelijk geven.’

Ook Victor Lamme was verbolgen over de ‘huppakee-weg euthanasie’. Hij slingerde een tweet de wereld in, waarin hij de euthanasie een moord noemt. Aan tafel bij De Wereld Draait Door zat hij tegenover Remco Verwer, de arts die mevrouw Goudriaan naar haar einde begeleidde. Na de uitzending stuurde Keizer een e-mail naar dokter Verwer. ‘Ik heb hem verteld dat hij kansloos was in dat gesprek, omdat Victor Lamme niets weet van dementie. Hij heeft nog nooit een demente patiënt begeleid. In de documentaire vraag je je steeds af wat het probleem is, je ziet haar nog vrolijk dansen bij een blaasorkest. Op basis van deze documentaire krijg je geen goede indruk van het lijden. Victor kan de aard van het lijden hierdoor niet begrijpen, hij is onwetend. Ik vind het dan ook een ongelooflijk raadsel waarom hij op de zeepkist is geklommen.’

In één ding moet Keizer hem wel gelijk geven. In de Volkskrant schreef Lamme een opiniestuk over het veranderde brein van dementerende mensen. Dementie maakt je letterlijk een ander mens. Je kunt hem of haar dan ook onmogelijk aan een eerder opgestelde keuze houden. ‘Misschien weet Victor Lamme toch wel iets over dementie’, grapt Keizer. Dan serieus: ‘Die hele wilsbeschikking is een farce. Daar kun je een vliegtuigje van vouwen. Wat interesseert mij het nou wat die vrouw destijds heeft opgeschreven? Het gaat erom wie die vrouw nu is en hoe zij zich voelt. Als die persoon nu lijdt, dan doe je daar iets aan.’
 

Imago

Eén ding is zeker:  de documentaire heeft het debat over de Levenseindekliniek op gang gebracht in Nederland. Het is alleen de vraag of mensen ook de juiste indruk van de kliniek hebben gekregen door de uitzending. ‘Over het imago maak ik me niet zo’n zorgen’, zegt Keizer. ‘Dit verhaal leeft nu zijn eigen leven, daar komen we wel weer overheen. Maar ze vragen zich ongetwijfeld wel af “Jezus, gaat dit wel goed?” En die vraag had er niet moeten zijn.’ 

Bekijk ook ons dossier voor meer artikelen over euthanasie.
Wilt u toegang tot alle artikelen van filosofie.nl? Word dan lid.
Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.