Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
16-11-2015

Na Charlie Hebdo

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Jeroen Hopster
Redacteur Filosofie Magazine, aio & journalist

De radicale islam staat buiten het speelveld van de westerse ideologie, stelt politiek filosoof Bert van den Brink. En dat is gevaarlijk. ‘Als je toch een rol wilt spelen in het spel, dan moet je het bord opblazen.’
 
‘De aanslag op Charlie Hebdo was een gerichte aanval op de vrijheid van meningsuiting. Niet alleen in die zin dat het een aanslag is op een controversieel blad dat wat dat betreft een naam heeft hoog te houden, maar ook in symbolische zin is het heel duidelijk een aanslag. En wat dat betreft is die aanslag vreselijk succesvol. Het is een heel ander soort aanslag dan wanneer je de wagon van een metro opblaast. Dat is veel ongerichter. Hier wisten de terroristen precies wie ze wilden doodschieten. Charlie Hebdo is een blad waar de meeste mensen in Europa nog nooit van hadden gehoord, maar de symbolische functie was heel snel uit te leggen. Je laat dat plaatje zien van Mohammed met een bom in zijn tulband en iedereen weet: “Ok, dit zijn ze.” Dat is de vrijheid van meningsuiting, die zij symboliseren.’ 
 
Die symbolische uitleg maakt de aanslag heel ideologisch. Dit waren niet zomaar een paar gekken, maar mensen die de wapens opnamen voor hun ideologie.  
‘Dat lijkt me zonneklaar. Het ís een ideologiestrijd, en de vrijheid van meningsuiting is één van de kernpunten waarover die strijd wordt uitgevochten. Je kunt proberen het uit die ideologische context weg te halen en zeggen: als die jongens goed werk en inkomen hadden gehad, dan was dit niet gebeurd, maar volgens mij loop je dan toch echt van de kern van de problematiek weg. Dit zijn twee ideologieën, die heel hard op elkaar botsen.’
 
Welke twee ideologieën?
‘De ideologie van de Verlichting, de vrijheid van meningsuiting als kernwaarde voor het verdedigen van een bepaald idee van publiek debat. De burgerlijke vrijheid om meningen te geven over de politiek, en politieke macht daardoor te controleren, waarbij de burger uiteindelijk de hoogste politieke instantie is. Waarbij de verbeelding van burgers – want dit zijn burgers, de tekenaars en redacteuren van Charlie Hebdo –, de macht van het intellect en de individuele creativiteit, controle uitoefenen op politieke macht. Dat is de ene ideologie.
De andere is de ideologie van radicale Islam. Dat is niet de enige ideologie die niet goed met deze Verlichtingsideologie gecombineerd worden. Maar op dit moment is dat heel duidelijk de andere ideologie, die heel duidelijk mijlenver verwijderd is van de ideologie van het Westen. En die bestaat tegelijkertijd in het hart van het Westen. En dat is natuurlijk een deel van het probleem.’ 
 
Kunnen wij begrijpen wat er omgaat in het hoofd van een radicale moslim?
‘Ik niet. Ik kan dat niet begrijpen. Ik weet inhoudelijk te weinig van de ideologie, om dat te kunnen begrijpen. Maar ook de emoties die daarin een rol spelen, de wil om dat enorme geweld te gebruiken, kan ik niet begrijpen. Iemand die in algemene, of ook meer concrete zin, vanuit die idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap leeft, die kan eigenlijk door zijn hele socialisatie en opname in de dominante instituties van onze samenleving, per definitie niet begrijpen wat hier omgaat in bet motivationele systeem van de mensen die deze aanslag hebben gepleegd. Die geest van de daders, je zit daar in, of je zit er niet in. Vanuit het Westerse perspectief is dat iets radicaal anders.’
 
En die Westerse idealen komen door deze aanslag des te scherper naar voren.
‘Wat je gezien hebt met de protesten in Frankrijk en elders, dat doet mij denken aan iets wat Kant rond de tijd van de Franse Revolutie zei. Het radicaal willen implementeren van idealen, daar was hij sceptisch over, want hij was bang dat dat in feite heel veel kapotmaakte. Tegelijkertijd was hij gefascineerd door het enorme enthousiasme over abstracte idealen. Dat zag je hier ook. Miljoenen mensen gaan in Franse steden de straat op, om zich te scharen achter hele abstracte idealen. Ik denk dat dat oprecht is, deze verbondenheid met abstracte idealen. Als je je eigen cynisme overwint, dan kan je het enthousiasme dat daarin zit voelen. Tegelijkertijd zijn die idealen van zo’n aard, dat ze zich nooit kunnen verzetten tegen de daden die daar nu tegen werden ingebracht, met deze aanslag.’
 
Waarom?
‘We zijn tamelijk weerloos, door de open samenleving die we hebben, tegen dit soort aanslagen. En tegelijkertijd zijn de jongens die dit gedaan hebben als individuen tamelijk weerloos tegenover het systeem waar ze zich tegen verzetten. Als je het zo gaat bekijken, dan ontstaat er een heel ander plaatje. Dat is een plaatje over macht, ideologische strijd, waarin het natuurlijk altijd nog heel duidelijk is dat dit soort daden in de Westerse wereld uitzonderingen zijn, en het is ook een ideologie die in het Westen politiek vrij onmachtig is. Daarom moeten ze ook naar deze hele gewelddadige vorm van handelen grijpen. Ik denk wel dat we wat dat betreft pessimistisch mogen zijn. Het zou heel goed kunnen dat dit soort dingen vaker gaan gebeuren. Je ziet hoe dat in het Midden Oosten met IS, of in Afrika met Boko Haram vorm krijgt. Hoe dat ook in onze geglobaliseerde internetsamenleving, ook in de westerse wereld, meer een vorm van verzet gaat worden. Een vorm die wij helemaal niet gewend zijn. Maar in de rest van de wereld, in Afrika en het Midden-Oosten, komt dit natuurlijk veel voor. Het viel mij op in de dagen van die constante nieuwsuitzendingen rond Parijs dat aan de zijlijn meerdere berichten binnensijpelden over aanslagen in Nigeria, Libanon… Het komt daar heel veel voor, wij zijn daar helemaal niet aan gewend. Maar hoe meer die ideologische strijd zich ook naar Europa verplaatst, hoe meer wij dat ook gaan meemaken. Ik snap heel goed dat mensen zeggen: ik ben bang. Want die zijn bang in hun lichamelijk overleven. En dat is iets wat wij in het westen eigenlijk helemaal niet kennen, dat soort vormen van agressie.’
 
Het zijn twee heel verschillende systemen, waarin de mogelijkheid om je politiek uit te drukken fundamenteel verschilt.
‘Ja. Een democratisch, liberaal systeem heeft ook grenzen. En die grenzen zijn gegeven met die beroemde, Franse verlichtingsidealen. Je moet je op de een of andere manier aan die idealen binnen. The middle of the road doet dat vrij gemakkelijk. Iemand als Geert Wilders of Marine le Pen doet dat door de randen ervan op te zoeken. Door te zeggen: we moeten grenzen stellen uit naam van die idealen. Maar ze doen het nog wel uit naam van die idealen. En wat daarbuiten ligt, kan daarin eigenlijk geen stem hebben. Dat komt omdat je in die ideologie niet mag zeggen, dat de ideeën van anderen, met kracht van woorden, niet mogen worden uitgedragen. Of de cultuuruitingen, de wetenschapsuitingen, de religie-uitingen – dat mag niet. Je doet mee aan een spel: iedereen in dat spel mag andere posities innemen, maar je moet samen in dat spel zitten. En als je niet in dat spel zit, dan heb je in dat spel geen recht van spreken. Dat is geen ongelegitimeerde vorm van discriminatie, maar geldt voor elk ideologisch systeem. Een ideologisch systeem heeft grenzen – of regels, als je de metafoor van het spel wilt aanhouden – en wie niet aan die algemene regels zich wil binden, kan dat spel niet spelen. Als je dan toch binnen dat spel een rol wilt spelen, ja, dan moet je het bord opblazen, of een speler doodschieten. Dat valt buiten de regels, maar is wel een heel sterk statement, dat het spel direct beïnvloedt. En in onze mediasamenleving, waar een enorme gevoeligheid bestaat voor allerlei kwesties van aandacht en identiteit, is deze aanslag enorm.’ 
 
Een boos kind, dat niet zijn zin krijgt, loopt naar het speelbord en schuift alle pionnen opzij.
‘En die krijgt enorm de aandacht, want die maakt alles kapot.’
 
Maar zijn motieven hebben we niet begrepen.
‘Nee. Maar die moet je ook niet willen begrijpen, want die kan je niet begrijpen. Daar kan je niet mee praten. Het enige wat je kunt proberen is alternatieven te bieden. Jonge mensen zijn gevoelig voor bevestiging, aandacht, behoren tot. Het is heel belangrijk dat we in de samenleving alle jonge generaties proberen te betrekken. Dat moet de samenleving doen. Als je dat niet doet, dan weet je dat je bepaalde groepen jeugd gaat verliezen aan radicale posities. En sommige radicale posities zijn heel goed voor de samenleving – dat zijn posities die de grenzen opzoeken, maar er niet definitief overheen gaan. De jeugd heeft daar een belangrijke rol in te spelen. Daar moet een pluralistische samenleving tegen kunnen. Dat is gezond voor een samenleving. Maar je moet daarin opties voor mensen mogelijk maken, die ervoor zorgen dat de keuze voor het echte radicale gedachtegoed één optie is, maar dat je daar altijd van kunt weglopen. Dat je ook andere, meer constructieve opties kunt vinden.’
 
‘Je kunt met elkaar in gesprek gaan, maar dat moet je doen vóór het moment van radicaliseren. Je moet zorgen dat de samenleving jeugd die in principe zou kúnnen radicaliseren, de opties geeft die ervoor zorgen dat ze die stap niet maken. Maak het mogelijk dat ze een goede opleiding hebben, maak het mogelijk dat er in alle steden en dorpen goede honken en clubs zijn waar mensen elkaar kunnen vinden. Als je politieke pleidooien hoort die zeggen: we moeten ze niet pemperen, ze zoeken het zelf maar uit. Emotioneel gezien is dat begrijpelijk, maar politiek gezien is het echt dom. Je moet zorgen dat je mensen opties geeft in de samenleving. Mensen moeten opties hebben, waar ze op een creatieve manier met hun jeugdige energie kunnen omgaan. Want als je kijkt naar de daders waar het om gaat, daar zit een enorme hoeveelheid energie en verlangens in, en die moeten ergens op gericht worden. Dus je moet zorgen dat mensen niet in de situatie komen, dat het enige is waar ze zich eigenlijk op kunnen richten de radicale internetfora zijn, die zeggen: kom hier, want we geven je een geweer en we trainen je.’ En dan kun je nog steeds niet helemaal uitsluiten dat dit gebeurd. Je kunt proberen ervoor te zorgen dat een kleinere groep zich hierdoor aangesproken laat voelen. Maar het gaat niet weg, het zal opnieuw gebeuren en dat is een nieuwe realiteit waarmee we moeten leven.’    
Wilt u toegang tot alle artikelen van filosofie.nl? Word dan lid.

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.