Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
01-10-2015

Arie Bos: 'Wij zijn baas in eigen brein'

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Gwendolyn Bolderink
Assistent van de Denker des Vaderlands

'Het zou verschrikkelijk zijn als we niet een geest hadden om nee te zeggen tegen onze hersenen’, aldus Arie Bos, voormalig huisarts en spreker op het evenement De grootsheid van de geest.

Neurofilosoof Arie Bos gaat met zijn boek Mijn brein denkt niet, ik wel in tegen de gevestigde opvattingen van de neurowetenschap. Wij zijn niet enkel onze hersenen; wij zijn ‘baas over ons brein’. ‘Toen ik nog werkte als huisarts las ik fascinerende artikelen over de hersenwetenschappen. Maar mij bekroop het gevoel dat de neurowetenschappers zeiden dat wij het product van ons brein zijn. In 2000 verscheen er in de Trouw een interview met Dick Swaab met als titel “wij zijn onze hersenen”. En daar wilde ik iets mee; dit klopt niet, dacht ik.’
 
Waarom was uw intuïtieve reactie dat dat niet klopte?
‘Dat we niet ons brein zijn, is een cruciaal inzicht bij het behandelen van patiënten. De laatste zomergast, de psychiater Damiaan Denys, zei dat mensen met een dwangstoornis echt hun brein zijn. Zij moeten bijvoorbeeld alsmaar hun handen wassen. Dat willen ze zelf niet, maar hun brein wil dat. “Als je gezond bent”, zei Denys, “dan heb je daar nog een geest boven die daar iets aan kan doen”. Dat kun je uitbreiden naar alle psychiatrie, dat mensen niet meer baas in eigen brein zijn. Alle therapie komt er op neer dat het “ik”, of de geest, de gelegenheid wordt geboden weer baas in eigen brein te zijn.’
 
Wat betekent dat, baas zijn in eigen brein?
‘Dat betekent nee kunnen zeggen tegen wat de hersenen je voorschotelen. De hersenen kunnen wel iemand een klap willen verkopen, maar toch doe je dat niet. Jouw geest weerhoudt je daarvan.’
 
Heb ik een vrije wil als nee zeg tegen mijn hersenen?
‘Ja. De vrije wil bestaat vooral uit de kunst van de zelfcontrole. Je hebt de mogelijkheid tot vrije wil omdat je de mogelijkheid hebt tot afstand nemen van je hersenen. Maar de een kan dat beter dan de ander. Iemand met een dwangneurose heeft een verminderde vrije wil. Niemand is absoluut vrij. Je levenshouding, persoonlijkheid en ook persoonlijkheidsstoornissen of verslavingen worden door verschillende dingen bepaald: eerdere ervaringen, hoe je opgevoed bent, waar je geboren bent, of je man of vrouw bent.’
 

Vrije willer

‘De vrije wil veronderstelt een vrije willer’, zegt Bos. ‘Een regisseur die de touwtjes in handen heeft. Dat noem ik de geest, het ik of het zelf. Het ik is een door iedereen gedeelde intuïtie. Waar de geest van gemaakt is, is net zo moeilijk als zeggen waar bewustzijn van gemaakt is. Het is de geestelijke dimensie waar in de natuurwetenschappen al heel lang geen plaats voor is.’
 
Is de geest iets anders dan het bewustzijn?
‘De geest is wat mij betreft hetzelfde als het ik. Je bent je geest, maar je bent niet je bewustzijn. Je hebt bewustzijn net zoals je een lichaam en gedachten hebt. Je bent niet je lichaam, je bent niet je gedachten en je bent niet je bewustzijn.'
 
Wat is het bewustzijn dan wél?
‘Ik noem bewustzijn alles wat je waarneemt, ervaart, meemaakt en leert. Het is een activiteit, een dierlijke levensfunctie net als stofwisseling en beweging. Het vindt overal in het lichaam plaats, maar het zit nergens. Ik kan het niet aanwijzen. Het lichaam kan beschreven worden in materiële zin maar dat geldt niet voor bewustzijn, de geest of stofwisseling. Waar is dat van gemaakt? Elementaire deeltjes? Elektromagnetische straling?’
 
Stofwisseling is een product van iets materieels; iets dat gebeurt in ons lichaam. Is bewustzijn dan niet ook een product van iets materieels als de hersenen?
‘Wij zitten nou eenmaal in een materieel lichaam en wij hebben zintuigorganen nodig om überhaupt dingen te kunnen ervaren. Bewustzijn en stofwisseling zijn levensfuncties die uitbesteed worden aan organen, maar dat wil nog niet zeggen dat het onherroepelijk dankzij die organen is dat die levensfuncties bestaan.’
 
Hoezo niet?
‘Kernhoudende eencelligen hebben ook stofwisseling, gaswisseling en vertering. Sommigen kunnen zelfs licht onderscheiden en hebben dus een vorm van bewustzijn. Maar ze hebben geen darmen, longen, zintuigorganen of zenuwweefsel. Deze levensfuncties bestaan dus al ook zonder de dierlijke organen die voor ons verbonden zijn aan die functies.
 
Hersenwetenschappers beweren vaak dat het bewustzijn geproduceerd wordt door de hersenen. Maar niemand kan je zeggen hoe dat dan gebeurt. Er is niet eens een begin van een verklaring.’
 
Toch hebben hallucinerende middelen effect op onze waarneming en ervaringen. Blijkbaar hebben mijn hersenen een grote invloed op mijn bewustzijn.
‘Het brein is een instrument. Als je een piano ontstemt krijg je ook rare muziek. Als je een been breekt, kan je ook niet meer goed lopen. Maar daarom lopen jouw benen nog niet. Jij loopt; je benen weten niet waar je heen wilt.’
 
Het brein is een instrument?
‘Het brein is een instrument dat je zelf voortdurend vormgeeft. Dat zelf vormgeven is mogelijk door de zogenaamde plasticiteit van de hersenen. Plasticiteit wil zeggen dat alles wat je leert invloed heeft op je hersenen in de zin dat het bepaalde verbindingen versterkt en andere verbindingen minder sterk maakt. Als wij iets leren en als wij dingen oefenen, dan veranderen er dus verbindingen in de hersenen. Die nieuwe verbindingen geven het bewustzijn een gemakkelijk spoor om te volgen. Als jij een vreemde taal leert, dan merk je na verloop van tijd dat je niet meer hoeft na te denken over een bepaalde zin. Die komt er gewoon zo uit, alsof de hersenen op automatische piloot staan. Dat komt doordat er nieuwe verbindingen zijn gevormd in de hersenen.’
 
Wat betekent dit?
‘Dit betekent dat wij met ons bewustzijn, door dingen te leren en te oefenen, een grote invloed hebben op de hersenen. En wie doet die oefeningen? Dat doet je brein niet, dat doe jij zelf.’
 
Ik zelf? Het ‘ik’ is geen illusie?

‘Nee zeker niet! Psychologen zeggen dat wij niet één zelf hebben, maar dat we allemaal rollen spelen. Maar wie speelt die rol? Zijn wij dat niet zelf?’

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.