Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
16-09-2015

Rembrandt, schilder van ons innerlijk leven

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Florentijn van Rootselaar
Filosoof, journalist, schrijver

Rembrandt was de ultieme schilder van het innerlijk wezen, zegt de befaamde Amerikaanse historicus Russell Shorto, de hoofdspreker op ons evenement over de Grootsheid van de geest.
 
Rembrandt (1606-1669) verbeeldde als geen ander de nieuwe geest van de Gouden Eeuw. Hij schilderde dan wel niet de snelle ontwikkeling van de stad Amsterdam, maar hij liet wel zien dat het innerlijk leven het fundament was van de nieuwe tijd – die tot aan onze tijd voortduurt. Net als Descartes, die ook in Amsterdam verbleef, en Spinoza, toonde Rembrandt volgens Russell Shorto de grootsheid van de menselijke geest. Shorto schrijft in zijn bestseller Amsterdam. Geschiedenis van de meest vrijzinnige stad ter wereld:

‘Rembrandts roem als kunstenaar had te maken met technische virtuositeit en een inventieve, theatrale benadering. Hij was een meesterlijke realist. Maar wat zijn tijdgenoten echt raakte en zelfs versteld deed staan, was dat hij degenen die hij schilderde binnenstebuiten leek te keren. Hij schilderde ze niet gewoon zoals ze eruit zagen, hij schilderde hen zoals ze waren. Dat was iets nieuws, net al het verlangen ernaar. Rembrandt is de “de ultieme schilder van het innerlijk wezen, van de gedachten van de mens”.’

De steniging van de heilige Stefanus

‘In De steniging van de heilige Stefanus, zijn eerste gesigneerde schilderij, nog van voordat hij twintig was, lijken tenminste drie figuren portretten te zijn van de kunstenaar als jongeman: de heilige zelf, zijn belangrijkste folteraar, (die een steen zo groot als een brood boven het hoofd van de martelaar opheft), en een figuur die in traditionele stijl naar de kijker kijkt.

Wat was er aan de hand? Vanuit ons psychologische perspectief zouden we kunnen zeggen dat de kunstenaar uitdrukking aan zichzelf wilde geven of naar zichzelf op zoek was, iets wat de meeste mensen op de drempel van volwassenheid doen. Hij vroeg zich af wie hij was. Ben ik een heilige of ben ik een zondaar? Ben ik iemand die de openbaring van Gods grootheid krachtig afwijst? Het derde geschilderde zelfportret dat in de traditionele pose de toeschouwer aankijkt, is precies tussen de andere twee in geschilderd en lijkt dit dilemma uit te beelden, hij lijkt de kijker om hulp te vragen om zichzelf te leren kennen. Als dat waar is, dan deed de kunstenaar iets wat tegenwoordig normaal is maar wat toen nog maar zelden werd gedaan, namelijk kunst gebruiken voor zijn eigen emotionele behoeften.'

 

Vroeg Zelfportret Rembrandt

‘Tussen zijn eenentwintigste en vijfentwintigste jaar maakte hij ten minste twintig zelfportretten in tal van gedaantes en technieken. In sommige etsen is zijn gezicht zo in schaduwen gehuld dat je het bijna wel móét uitleggen als de weerspiegeling van innerlijke duisternis. De kunsthistoricus H. Perry Chapman zegt over deze reeks: “In hun uitzonderlijke psychologische aanwezigheid kunnen we de initiatie herkennen van een van de meest verwoede pogingen tot zelfverbeelding in de geschiedenis van de kunst.”’

Herman Doomer

Rembrandt kreeg vele opdrachten voor portretten, onder meer van meubelmaker Herman Doomer.

‘Al deze mensen zijn al eeuwen dood en begraven, en geen van allen hebben ze zogezegd een blijvende indruk achtergelaten. En toch bestaan ze. Ze beslaan lemma’s op Wikipedia. Ze leven voort op schildersdoek in het Rijksmuseum, het Metropolitan Museum in New York, Buckingham Palace in Londen en de Hermitage in St. Petersburg. Al die mensen die je aankijken wanneer je in een van die musea staat, hebben een verleden en een heden. Dit is de essentie van het liberalisme: de opkomst van het individu, met een zelfbewustzijn, de vrijheid om te handelen, zich te ontplooien, geld te verdienen, iets te worden, een carrière na te streven, beroemd te worden, zelfs om zijn of haar identiteit te veranderen. Als je dit in woorden probeert te vatten, wordt het een abstracte omschrijving: de oorsprong van het liberalisme in het 17de-eeuwse Amsterdam. Maar eigenlijk is het iets eenvoudigs, iets wat te zien is in de grote musea van de wereld.’

Portret van lakenkoopman Nicolaes van Bambeeck.

‘Portretten raken in de mode in ze deze periode van de Nederlandse geschiedenis omdat mensen zichzelf als individuele persoonlijkheden zien in een samenleving die de oude regels overboord heeft gezet en niet meer gebonden is aan kerk of monarchie. Er heerste een nieuwe maatschappelijke mobiliteit. Het is niet toevallig dat er in deze tijd in Amsterdam een nieuw soort lectuur ontstaat van zelfhulpboeken, die je vertellen hoe je je dient te gedragen als rijke koopman, wat correct burgerschap is en hoe je een goede burgervrouw moet zijn. Dit was een nieuwe maatschappij in de dop, en de deelnemers bedachten zelf de regels. En ook al bleven ze ingetogen en vroom, ze werden gefascineerd oor de toekomst die voor hen lag.’

De Nachtwacht 

Rembrandt kreeg de opdracht van een compagnie van het schuttersgilde om een groepsportret te maken. Dat zou De Nachtwacht worden.

‘De omstandigheden van de opdracht zeggen wat meer over de liberale cultuur in Amsterdam. De eetzaal van de kloveniers was een openbare ruimte in het centrum van de stad (op de plek van het gebouw staat tegenwoordig een hotel). De gedachte was om groepsportretten van de verschillende compagnieën aan de wanden te hangen, zodat eenieder die binnenkwam niet alleen de personen kon bewonderen die op het doek waren vastgelegd, maar ook de band tussen individu en gemeenschap die ze vertegenwoordigden. De schilderijen waren openbare verklaringen, met als boodschap: hier zijn we niet afhankelijk van koningen of legers of huurlingen; dit is onze stad en wij zorgen er zelf voor.’

Lees een interview met Russell Shorto over het zeventiende-eeuwse Amsterdam als inspiratiebron voor onze tijd.
 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.