Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
07-09-2015

Stefaan Van Brabandt: 'Socrates helpt ons tegen oprukkende gedachteloosheid'

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Gwendolyn Bolderink
Redacteur Filosofie Magazine

'Nu politici vaak stellen dat er geen alternatief is, leert Socrates ons een eigen weg te denken’, aldus filosoof en theatermaker Stefaan Van Brabandt. In een tijd van 'oprukkende gedachteloosheid' pleit Van Brabandt voor een Socratische houding. Met een reeks filosofen-monologen wil hij zijn publiek prikkelen te blijven denken in alternatieven.
 
‘Socrates leven en denken waren één: hij leefde zoals hij dacht, en hij dacht zoals hij leefde.’ Regisseur Van Brabandt start zijn theaterreeks met Socrates. Waarom? ‘Socrates is een inspirerend figuur. Hij gaat tegen de gevestigde orde in, met zijn hele leven als inzet’, vertelt Van Brabandt. ‘Hij staat voor een kritische houding en geldt nu nog als voorbeeld in de filosofie, wetenschap en de politiek. Hij is de immer kritische “luis in de pels” voor wie niets evident is. Hij laat geen gelegenheid voorbij gaan om de Atheners te ondervragen over de juistheid van hun denkbeelden. Dit tot irritatie van de heersende machten. Wegens het bederven van de jeugd krijgt de “horzel van Athene” de doodstraf. Het toneelstuk begint enkele uren voor zijn dood. Hij blikt terug op zijn leven, zijn filosofische houding en de vijandschap die hij hiermee creëerde.’
 
Had Socrates niet beter een andere houding aan kunnen nemen? Hij heeft het met de dood moeten bekopen.
‘Uiteindelijk levert dit hem de gifbeker op, maar zelf vindt hij de dood geen straf.’
 
Hij vindt de dood geen straf?
‘Socrates stelt in Plato’s Apologie dat de ziel onsterfelijk is en teruggaat naar de goden nadat het lichaam sterft. Het lichaam houdt de ziel gevangen en de dood betekent de bevrijding. Maar daarnaast is er nog een visie op de dood te vinden in de Apologie.’
 
Wat is die andere visie?
‘De andere visie stelt dat de dood niets is. Het is een slaap zonder dromen, een soort opperste gelukzaligheid. Deze twee visies heb ik gecombineerd. “Of de ziel is onsterfelijk, of de dood is niet en in beide gevallen zit ik goed”, laat ik Socrates zeggen. Dit is geen echt citaat van Socrates; ik wil met de monoloog eerder een filosofische grondhouding laten zien dan een correcte historische biografie schetsen.’
 
Hoe toont dit zijn filosofische houding?
‘Socrates beweert nooit de waarheid in pacht te hebben. Hij beseft dat er altijd een alternatief is op wat we voor waar aannemen. Hij geeft geen definitieve antwoorden, zijn discussies eindigen steeds onbeslist. Hij brengt via ironie de meningen van zijn gesprekspartner aan het wankelen, zonder zelf evenwel te pretenderen het beter te weten. Hij sluit zich niet op in zijn studeerkamer, maar klampt iedereen op straat aan en voert lange gesprekken, steeds bereid van anderen te leren.’
 
Maar we willen soms gewoon antwoorden op vragen.
‘Hij doet dit niet om mensen dwars te zitten, hij toont hier heel veel mee aan. In zijn gesprekken laat hij altijd zien dat onze overtuigingen vaak gebaseerd zijn op vooroordelen, vooringenomenheid en drogredeneringen. Hij ontmaskert ons zelfbedrog en irrationele aannames, een noodzakelijke eerste stap in de zoektocht naar waarheid. Pas als je inziet dat je iets niet weet, ga je je verwonderen en begin je te onderzoeken. Hij is een onvermoeibare zoeker naar waarheid omdat hij ervan overtuigd is dat alleen de kennis van het goede de mens tot geluk kan brengen. Hij verlangt naar inzicht over wat een goed leven is en hoe we moeten samenleven.’
 
In één zin: wat kan Socrates ons leren?
‘Een eigen weg denken.’
 
Doen we dat dan niet?
‘We leven in een tijd van oprukkende gedachteloosheid. De politiek zegt ons een beleid van soberheid aan te hangen, er is geen alternatief stellen sommige politici. Stellen dat er geen alternatief is, verstikt het denken. Denken is per definitie vrijheid veroveren en mogelijkheden scheppen. Er is altijd een alternatief. Vaak stuit dit filosofisch denken op spot of weerstand maar alle sociaal-culturele verworvenheden die we vandaag als vanzelfsprekend nemen, bijvoorbeeld de afschaffing van de slavernij of vrouwenrechten, werden ooit als onmogelijk en onwenselijk beschouwd. Socrates is bij uitstek de filosoof die deze kritische houding bezit. Socrates dacht zijn eigen weg en ik wil mijn publiek deze houding meegeven.’
 
Wat kunnen de andere filosofen in deze reeks ons meegeven?
‘De reeks is een uitnodiging om je bestaan en je visie op de wereld in een ander perspectief te zien. Ik wil een kompas bieden waarin de kijker een breed spectrum aan uiteenlopende, soms zelfs tegenstrijdige ideeën krijgt aangeboden. De volgende filosoof die ik naar het theater breng, wordt Schopenhauer of Kierkegaard. Beiden geïnspireerd door Socrates. Maar daarna komt Nietzsche als een soort anti-Socrates. De veelheid aan perspectieven prikkelt mensen om zelf na te denken en alternatieven te blijven zien.’

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.