Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
01-09-2015

Existentiële crisis

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Hannah Achterbosch

In de film 'Irrational Man' belichaamt hoofdpersoon Abe Lucas de favoriete thema's van regisseur Woody Allen: seks, relatieproblemen en bovenal filosofie. De getergde, alcohol-drinkende filosofieprofessor Lucas verandert door een nieuw doel in zijn leven in een energieke optimist. Kan een idee – of het denken –  de wereld veranderen?

De verwachtingen zijn hooggespannen als filosofieprofessor Abe Lucas (Joaquin Phoenix) les komt geven op een kleine universiteitscampus in de Verenigde Staten. Niet zozeer vanwege zijn interessante filosofische ideeën, maar vanwege de geruchten rond zijn existentiële crisis en losbandige levensstijl. Als hij door de affaire die hij aanknoopt met een van zijn studenten, Jill Pollard (Emma Stone), op een absurd – in zijn ogen perfect –  idee om een moord te plegen wordt gebracht, neemt zijn leven een abrupte wending.


Dronken en depressief arriveert Lucas op de universiteit, in de greep van het onafwendbare lot van de mens: de zinloosheid van het bestaan.  De alcohol en oppervlakkige contacten met vrouwen fungeren slechts als afleiding en helpen hem allesbehalve door zijn existentiële crisis heen.  Zelfs als Pollard na een van zijn eerste lessen bewondering voor zijn werk uitspreekt, reageert hij zwaarmoedig: ‘Alles wat ik tot nu toe heb geschreven was zinloos, rommel, een pose.’  Als diezelfde studente tijdens een latere ontmoeting opnieuw geconfronteerd wordt met zijn depressie, constateert ze: ‘Je leidt aan wanhoop.’

Vanaf dit moment in de film wordt duidelijk dat het existentialisme vleesgeworden is in het personage van Lucas. De wanhoop is een eerste expliciete verwijzing naar het ontstaan van het existentialisme als filosofisch begrip. Het existentialisme ontstond tenslotte in een tijd van maatschappelijke wanhoop na de Tweede Wereldoorlog en legde de nadruk op individuele vrijheid en verantwoordelijkheid om je eigen leven betekenis te geven.  In rap tempo volgen daarna verwijzingen naar filosofen als Kierkegaard, Heidegger, Sartre, De Beauvoir, Arendt en Dostojevski elkaar op. ‘Dostojevski had gelijk!’ roept Lucas uit. En hij vraagt Pollard: ‘Denk jij ook dat jij als vrouw alleen maar bestaat in relatie tot de man?’


Maar het blijft niet bij vluchtige verwijzingen naar uiteenlopende filosofen. Wanneer Pollard op toevallige wijze haar docent op een absurd idee brengt, komt er een belangrijker filosofisch probleem boven drijven: de enorme kloof tussen theorie en praktijk. Hoe ver reikt de individuele verantwoordelijkheid en vrijheid om de wereld naar je hand te zetten? Kunnen ideeën de wereld eigenlijk wel veranderen? Als we Lucas mogen geloven wel. Hoe absurd zijn idee om een perfecte moord te plegen op het eerste oog ook lijkt, als toeschouwer kun je bijna niet om zijn overtuiging en optimisme heen de wereld tot een betere plek te maken. ‘Ik ben bevrijd’, roept hij opgewonden.

Tegelijkertijd blijft er iets knagen: verandert de wereld wel op de manier die hij in gedachte heeft? En welke rol is er weggelegd voor anderen als Lucas dit idee tot uitvoering brengt, voor zijn aanbidders en mensen die alleen indirect iets met zijn plan te maken hebben bijvoorbeeld? Allen laat zien dat het spanningsveld tussen theorie en praktijk eigenlijk continu aanwezig is, op allerlei verschillende niveaus. Niet alleen Lucas’ radicale idee verbeeldt dit spanningsveld, maar ook de affaire tussen hem en Pollard. Als Lucas tegen haar zegt dat zijn ‘leven ineens weer betekenis heeft gekregen’, vat zij dat als persoonlijk compliment op, maar heeft ze eigenlijk wel door dat niet zij, maar een  idee zijn leven heeft veranderd?

In eerste instantie lijkt de film misschien een cliché: man van middelbare leeftijd begint een affaire met jongere vrouw en hervindt zijn wil om te leven. Maar voor de oplettende toeschouwer is Irrational Man meer dan dat, namelijk de verhalende versie van het gelijknamige boek van William Barrett, dat in 1958 de Amerikaanse introductie was op existentiële filosofie. De worsteling over de zinloosheid van het bestaan is weliswaar van alle tijden, maar Woody Allen laat met deze film zien dat hij als geen ander in staat is het existentialistische denken op absurde en tegelijkertijd geloofwaardige wijze in beeld te brengen. 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.