Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
26-08-2015

De eenmaligheid geeft gewicht

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Jeroen Hopster
Journalist, essayist en docent

In het licht van de eeuwigheid is het leven betekenisloos. Toch vormt juist de gedachte aan eeuwigheid een motief om het leven vol overgave te omarmen. Over de levenskunst van een breekbaar bestaan.
 
Milan Kundera’s De Ondraaglijke Lichtheid van het Bestaan begint met een overpeinzing van de eeuwige wederkeer: de gedachte dat alle gebeurtenissen zich ooit zullen herhalen, ad infinitum. Hoe kleurt die gedachte de betekenis van ons leven?
 

‘In de wereld van de eeuwige wederkeer rust op elke handeling het gewicht van ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom noemde Nietzsche het idee van eeuwige wederkeer de zwaarste last (das schwerste Gewicht).
Als de eeuwige wederkeer de zwaarste last is, dan steken onze levens daartegen af in al hun schitterende lichtheid. Maar is zwaarte werkelijk verschrikkelijk en lichtheid schitterend?’

 
Hoofdpersoon Tomas speelt met het idee dat een leven zonder gewicht de moeite van het leven niet waard is. Einmal ist keinmal: wat slechts eenmaal gebeurt, had net zo goed niet kunnen gebeuren. ‘De mythe van de eeuwige wederkeer,’ schrijft Kundera, ‘stelt dat een leven dat voor eens en altijd verdwijnt, dat niet terugkomt, op een schaduw lijkt, gewichtloos, bij voorbaat dood, en of het huiveringwekkend was, prachtig of verheven, die huiver, pracht en verhevenheid zijn van geen betekenis. We hoeven er niet meer aantekening van te maken dan van een oorlog tussen twee Afrikaanse koninkrijken in de veertiende eeuw, een oorlog die niets aan het lot van de wereld veranderde, zelfs als honderdduizenden zwarten omkwamen in ziedende pijn.’
 
Houd die gedachte vast, we keren erbij terug.
 

Platoonse levenskunst

Tuchè (τύχη), voorganger van de Romeinse godin Fortuna, stond in de Griekse filosofie symbool voor het onbeheersbare toeval: gebeurtenissen waarover zij beschikte, vielen buiten de greep van menselijke controle. Hoe verhield deze wispelturige macht zich tot het goede leven? Martha Nussbaum beschrijft in De Breekbaarheid van het Goede hoe die vraag doorwerkte in het ethische denken van de klassieken. Een denker die zich hard maakte voor een toevalbestendig leven was Plato. Tegenover tuchè plaatste hij technè (τέχνη): het onbestemde lot tegenover de technische controle, planning en praktische wijsheid om de toekomst zelf vorm te geven. Plato koesterde groot geloof in de maakbaarheid van het goede leven. De mens moest niet zomaar vertrouwen op wat hem overkwam, behoorde geen toeschouwer te zijn van zijn lot. Integendeel, hij diende zijn ratio aan te wenden om het lot actief te beheersen, tuchè door middel van technè te beteugelen.
 
Hoe doe je dat? Plato zocht, aldus Nussbaum, naar een leven van goodness without fragility – het goede zonder kwetsbaarheid. Als we ons realiseren dat onze ambities inwisselbaar zijn, dan zullen we niet ontmoedigd raken wanneer één specifieke ambitie onvervuld blijft. Als we inzien dat de personen aan wie wij ons hechten vervangbaar zijn, dan immuniseren wij ons tegen de kwetsbaarheid van een unieke vriendschap. Een carrière als profvoetballer loopt op de klippen? Geen nood, als handelaar of bestuurder ligt ook een mooie loopbaan in het verschiet. Een vriend komt te overlijden? Droevig, maar geen obstakel voor het goede leven: er zijn een heleboel anderen met wie je eenzelfde band kunt opbouwen.
 
Door de ingrediënten van het goede leven vergelijkbaar en berekenbaar te maken, schept Plato een beheersbaar geluk, buiten de greep van het toeval. Maar is dat beredeneerde geluk, met bijgesloten garantie, het nastreven wel waard?  
 
Achter Plato’s utopische visie tekenen zich de contouren af van een distopie. Een leven met grote hoeveelheden van gecalculeerd plezier, maar zonder persoonlijke investeringen, zonder speciale banden met vrienden en familie. Een vorm van geluk die steriel en oppervlakkig aandoet. Juíst het nastreven van specifieke doelen geeft een mens karakter, juíst zijn hechting aan specifieke individuen vormt zijn identiteit. Draagt de kwetsbaarheid van het goede niet bij aan wat een leven de moeite waard maakt?
 

Schitterende dwaasheid

De Stoa, een filosofische school die in de hellenistische periode ontstond, bezong een visie op het goede leven die recht tegenover die van Plato stond. Stoïcijnen waren deterministen. De mens is niet in staat om met de loop der gebeurtenissen te breken, maar wel om zich op verschillende manieren tot die gebeurtenissen te verhouden: met afkeuring dan wel instemming. Wie zich tegen de loop der gebeurtenissen verzet, zal niet gelukkig worden: dat verzet verandert aan de wereld niets, maar wel aan het gemoed. Beter is jezelf te oefenen om met het lot in te stemmen. ‘Verlang niet dat alles zo geschiedt als u wenst,’ schrijft Epictetus, ‘maar leg u erbij neer dat alles geschiedt zoals het geschiedt en u zult rust in uw gemoed vinden.’ Of, zoals de hedendaagse ethicus Paul van Tongeren de stoïcijnse levenskunst verwoordt: ‘Je zorgt ervoor dat het gaat zoals je wilt, door te willen dat het gaat zoals het gaat.’
 
De kunst is om niet te verlangen naar zaken waar je toch geen controle over hebt, maar je verlangens in overeenstemming te brengen met wat noodzakelijk gebeurt. Stem in met het lot, alsof dat lot precies is wat je wilde. Wie daarin slaagt kan ‘alsof’ uit het voorschrift weglaten: je wilt daadwerkelijk wat er gebeurt! Het resultaat? Alles wat gebeurt is overeenkomstig je eigen verlangens. Iemand die zich deze houding eigen maakt, zal gelukkig zijn.
 
Eenvoudig is dat niet – verre van. Misschien leid je een tragisch leven, waarin geen van je doelen vervuld wordt: door terminale ziekte krijg je het einde reeds aangezegd voordat je goed en wel begonnen bent. Maar zelfs dat leven kan een goed leven zijn, zelfs met een tragisch lot kan je instemmen. Van Tongeren typeert de stoïcijnse filosofie als een schitterende dwaasheid. ‘Het is onmogelijk zo te leven, maar de getuigenissen zijn te sterk om te zeggen: het is flauwekul, laat maar liggen.’
 
Amor fati luidt de stoïcijnse slogan. Heb het lot lief. Neem het leven zoals het komt. Maar doe dit niet bij wijze van passieve acceptatie, nee, doe het vol overgave! Een vrouw die ontdekt dat zij vijfendertig weken zwanger is, terwijl ze geenszins van plan was om kinderen te krijgen, kan schoorvoetend accepteren dat ze een kind krijgt. Ongewenst, maar te laat voor een abortus; het is niet anders, accepté. Maar ze kan ook volmondig instemmen met dat lot. Zomaar een kind: wat een prachtig geschenk!  
 
Die affirmatieve houding – ja-zeggen tegen het leven – zien we ook terug bij Nietzsche. ‘Mijn definitie voor grootheid bij de mens is amor fati,’ schrijft hij in Ecce Homo. ‘Dat je van niets wil dat het anders is, niet vóór je, niet achter je, in alle eeuwigheid niet. Het onvermijdelijke niet enkel verdragen (…) maar ervan houden.’
 

Plato versus Stoa

Zowel Plato als de Stoïcijnen bieden een oefening aan. Een oefening die je in staat stelt om te gaan met het onvoorziene, te floreren in een onzekere wereld. Plato ziet dat als een intellectuele onderneming. Als je leeft in een land waar de waterspiegel almaar stijgt, dan moet je dijken bouwen, artificiële eilanden creëren, je technisch vernuft aanwenden om een noodlottige ramp te voorkomen. Floreren betekent: het leven door kundigheid vrijwaren van toeval en tragiek.  
 
De Stoa stelt daar een geesteshouding tegenover. Maak onderscheid tussen waar je wel en geen controle over hebt, en onthecht je van die dingen die je toch niet kunt beheersen. De waterspiegel stijgt? Ga dan eerst eens kijken of het in jouw land niet voortdurend regent. Als dat het geval is, dan moet je die dijken helemaal niet willen bouwen – die zullen de vloed echt niet keren. Om te floreren in een land waar het altijd regent, moet je leren om van regen te houden.
 
Plato gelooft ‘in een correctie van de wereld door het weten, in een door de wetenschap gestuurd leven,’ schrijft Nietzsche in De geboorte van de tragedie. Nietzsches eigen levenskunst heeft veel meer weg van de stoïcijnen: geen correctie, maar een omhelzing van het leven, met alle tragiek van dien. Een leven dat in het licht van de eeuwigheid volkomen betekenisloos is. En toch – juíst – in dat licht het meest heroïsch wordt gevierd.
 

Eeuwige wederkeer

We keren terug bij de eeuwige wederkeer: de gedachte dat alles ooit, in welke verre toekomst dan ook, op dezelfde manier terugkeert. Alles. Ook die oorlog tussen twee Afrikaanse koninkrijken in de veertiende eeuw, waar honderdduizenden omkwamen in ziedende pijn. Ja-zeggen tegen het leven betekent volledig instemmen met het lot, tot in de oneindigheid, ook met de grootste gruwelen ervan. Het leven onbevreesd opnieuw durven te leven. Nee, dat niet alleen te durven, maar ook te willen.
 
Laten we die gedachte verder uitbouwen.
 
Een hedendaagse kosmoloog die mijmert over het multiversum, zal allicht op Nietzsches spoor belanden. Als universa telkens opnieuw, tot in oneindigheid geboren worden, dan zou er misschien weleens sprake kunnen zijn van eeuwige wederkeer. Maar toegegeven, deze ‘misschien’ is uiterst speculatief. De veiligere aanname is dat wij – jij en ik – eens zijn ontstaan en eens zullen vergaan, om nimmer terug te keren. Eeuwige wederkeer is een gedachte-experiment, een speelse fictie, maar vermoedelijk geen fysieke realiteit.
 
Dat gegeven, zo zou je kunnen denken, doet afbreuk aan de relevantie ervan. Ik wil het tegenovergestelde beweren: het feit dat de eeuwige wederkeer niet meer dan verbeelding is, dat het lot in werkelijkheid onherhaalbaar is en alleen aan jou gegeven, maakt de gedachte van amor fati des te dieper. Juist de eenmaligheid geeft gewicht.
 
In welke zin? Neem, ter vergelijking, de volgende passage van de Amerikaanse filosofe Sharon Street:
 

‘Er is een veelvoud aan mensen op onze planeet die je had kunnen – in een heel reële zin van ‘had kunnen’ – ontmoeten, op wie je verliefd had kunnen worden, trouwen, een gelukkig leven mee opbouwen, als de dingen net een beetje anders waren gelopen. Velen van ons denken dat het mogelijk is om deze contingentie volledig te onderkennen, zonder dat het zijn of haar levenslange liefde en trouw ondermijnt aan de persoon die hij of zij, zoals het toeval wilde, daadwerkelijk ontmoette, en verliefd op raakte, trouwde en een gelukkig leven mee opbouwde. Integendeel, in zekere zin kan juist de contingentie van de relatie – de extreme fragiliteit van de hele manier waarop de zaken liepen, het gemak waarmee ze anders hadden kunnen lopen – worden gezien als gegeven dat de relatie des te waardevoller maakt.’

 
Die ene liefde. De ware. Het hadden er zoveel anderen kunnen zijn. En wat een prachtig geluk dat juist hij of zij het werd! Het lot waarin wij worden geworpen kunnen we op eenzelfde manier begrijpen. De eenmaligheid geeft het des te meer glans.
 
Met die gedachtesprong duiken we nog dieper in amor fati. Niet alleen de inhoud van het lot omarmen we, maar ook het uiterlijk ervan; niet alleen de situatie waarin we geworpen worden hebben we lief, maar ook het feit van deze geworpenheid. En het feit van de breekbaarheid. Zelfs van de onherhaalbaarheid. Je omarmt het feit dat je het leven niet opnieuw zult leven, zelfs al is het een leven dat volledig de moeite waard is opnieuw geleefd te worden.
 
Dat is ultieme levenskunst. Eerst het leven stilleren als een kunstwerk dat zo geslaagd is, dat het verdient eindeloos te worden herhaald. En vervolgens, met volle instemming van dat leven zelf, de onherhaalbaarheid ervan vieren. De lichtheid van het bestaan omarmen, juist terwijl je in staat bent das schwerste Gewicht te dragen. Dat is amor fati, nog één stap verder dan Nietzsche, in zijn meest schitterende dwaasheid. 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.