Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
28-07-2015

Lifejackets

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Leon Heuts
Voormalig hoofdredacteur Filosofie Magazine

‘Wij dachten, door een lijn te maken van de jackets, dat de mens die erin heeft gezeten weer zichtbaar zou worden’. Aldus filmmaker Josefien van Kooten, die samen met Anna Witte op Lesbos video-updates maakt over vluchtelingen die daar arriveren. Ze filmen dit keer reddingsvesten, die overal aan de kust op het eiland te vinden zijn. Doorgaans in rommelige hopen. Van Kooten en Witte stellen ze naast elkaar op. Tegen hekken aan, of op het strand.  Zien we in de beelden van geordende reddingsvesten weer de mensen die ze ooit droegen?
 

Waarom zou je een lijn maken van reddingsvesten? Misschien omdat de vormloze hopen van de lifejackets moeilijk zijn te verdragen. Niet alleen omdat er ooit een mens in zat, van wie we niet weten wat zijn lot is, en of hij nog leeft. En ook niet omdat het er zo veel zijn, hetgeen ons pijnlijk herinnert aan de omvang van het vluchtelingenprobleem.
Er is nog iets anders, iets duisters, iets dat niet alleen de vluchtelingen, maar ook ons aangaat. De vormloze hopen van reddingsvesten staan symbool voor hoe een mens zijn individualiteit kan verliezen, een reductie tot een anoniem bestaan. De vluchteling is immers geen persoon. Hij is een getal. Het aantal dat arriveert, of juist de vele duizenden die onderweg zijn omgekomen. Hij is een industrie, waar vele mensen aan verdienen. Hij is één van de honderdduizenden illegalen in Europa, die overleven zonder gezicht. Hij is één van de vele anonieme, genummerde graven op Lesbos, Lampedusa en andere eilanden in de Middellandse Zee. Tegelijkertijd is hij ons allemaal, omdat een anoniem bestaan ons aller angst is. De beeldtaal van de reddingsvesten is daarom zo sterk – het lot heeft ons als westerlingen veelal goed getroffen, maar de vrees van de anonimiteit is toch voor iedereen invoelbaar.


Horror

Emmanuel Levinas spreekt van het il y a, het onpersoonlijke zijn. Hij noemt het de ‘horror van de nacht’ – in het duister vallen immers alle verschillen weg, en daarmee alle individualiteit. We ervaren deze horror in het klein, als we balanceren op de grens van waken en slapen. We zijn te weinig bij bewustzijn om te denken, maar niet diep genoeg in slaap om niets meer te ervaren. Er is in deze toestand niet eens een ‘ik ben’, hooguit een ‘het is’. Let wel, Levinas noemt dit bestaan niet een niets. Er is wel degelijk een bestaan, maar het is volstrekt anoniem en betekenisloos. In de ochtend schudden we deze horror van ons af, we worden een persoon. Maar de geschiedenis leert ons hoe politiek of systeem ons grondig in de anonimiteit kan duwen. Denk aan soldaten die worden gereduceerd tot kanonnenvlees in loopgraven, of werkers tot productie-eenheden aan een lopende band. Of massagraven die getuigen van etnische zuiveringen, maar ook een onmenselijke bureaucratie, of een zorgbeleid dat efficiency en kostenbesparing tot uitgangspunten heeft, anders dan menselijkheid en aandacht. De omvang en ernst zijn verschillend, maar het morele drama is in de kern hetzelfde: we zijn in al deze gevallen niet zozeer niets, maar ook niet meer dan iets.

Is deze reductie niet ook kenmerkend voor het beleid van de Europese Unie ten aanzien van vluchtelingen? Het beleid is er volledig op gericht om hen geen mogelijkheid te geven een verblijfstatus te vragen – wat in feite een erkenning zou zijn van hun persoonlijkheid en menselijkheid. We willen niet weten wie ze zijn en of ze ergens aanspraak op kunnen maken. We willen liever helemaal niet dat ze spreken. Zo blijven ze een anoniem natuurfenomeen, een ‘stroom’ of een ‘golf’ die we moeten bestrijden. We belanden daarmee in een vicieuze cirkel. Hoogleraar migratierecht Thomas Spijkerboer – die momenteel onderzoek doet naar zogeheten ‘grensdoden’ – stelt dat er een direct verband is tussen beleid en het aantal doden. In het Belgische tijdschrift Knack: ‘Als de bestrijding opgevoerd wordt, kunnen er onvoorziene effecten zijn: de routes worden gevaarlijker, de boten slechter en nog voller. Als je boot in beslag genomen of vernield dreigt te worden, neem je de goedkoopste schuit en zonder bemanning.’ Maar wat is een dode waard, als we denken in termen van bestrijding? Spijkerboer: 'Je ziet een verdere escalatie. Het gaat weer over marineschepen sturen, bootjes vernietigen, het versterken van Frontex dat op de eerste plaats een grensbewakingsagentschap blijft.’


Hoop

Is dit de enige manier? Een moeilijke vraag. Maar misschien moeten we hier niet praten over grote politieke oplossingen. Levinas laat bijvoorbeeld zien dat een ethisch appel juist heel klein en persoonlijk kan zijn. We kunnen altijd, los van welke politieke wind dan ook, geraakt worden door het lot van de ander. Die kan zomaar uit de anonimiteit, de il y a treden, en zeggen: ik ben een persoon. En we herkennen zijn lot, want we voelen dat anonimisering een gruwel is. Het behoeft geen grootse daad om daar iets mee te doen. Van Kooten schrijft: ‘Tijdens het maken van de rijen vesten moest ik constant denken aan hoe ik in mijn studie voor film heb geleerd om persoonlijke verhalen te vertellen. Regelmatig is mij verteld hoe het enkele verhaal van iemand sterker is dan een grote hoeveelheid, en hoe je moet vermijden mensen tot een groep te maken; afstandelijk, zonder individualiteit. In dit geval bleef ik echter de groep, de hoeveelheid en de anonimiteit juist het meest tragische van het verhaal vinden.’
Het vluchtelingendrama is precies de massaliteit en anonimiteit. Een rijtje maken van reddingsvesten, is een klein gebaar, maar zo menselijk. Misschien is ze machteloos,  maar daarom niet minder waardevol. Het herinnert er ons hoe dan ook aan dat dit nog steeds om mensen gaat. En dat is een klein teken van hoop.

Within a walled world is een project van de jonge filmmakers Anna Witte en Josefien van Kooten. Omdat volgens Hannah Arendt de omgang met vluchtelingen een lakmoesproef voor een beschaving is, particpieert filosofie.nl in het project. Van Kooten en Witte reizen af naar Lesbos om ter plekke verslag te doen, en via filosofie.nl kunt u hun video-updates volgen. Filosofie.nl publiceert daarbij achtergrondverhalen over mensenrechten en verantwoordelijkheid. Uiteindelijk moet het leiden tot een documentaire.

Wij denken dat filosofie een handvat biedt bij deze moeilijke dilemma’s, maar we willen ook laten zien dat alle theorie over mensen gaat. Over de migranten, maar uiteindelijk ook over ons, en wie wij willen zijn. 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.