Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
21-05-2015

‘Met muziek van Bach op de po is echt veel prettiger’

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Hannah Achterbosch

‘Het idee van een voltooid leven is een onzinnig eufemisme’ zegt filosoof en verpleeghuisarts Bert Keizer naar aanleiding van een promotieonderzoek over de doodswens onder ouderen. Els van Wijngaarden zegt in Trouw over dit onderzoek dat het leven als voltooid achten een manier is om maatschappelijke problemen uit de weg te gaan. ‘Een eye-opener’, volgens Keizer.

‘De doodswens onder ouderen is heel verwarrend’ stelt Keizer. ‘Als mensen een dergelijke wens uitspreken, doelen ze vooral op hun angst voor slechte verpleeghuiszorg in combinatie met totale afhankelijkheid. Ik vind het daarom geen rare uitspraak. Als de verpleeghuiszorg echt zo slecht en matig is als wordt verwacht, dan moeten mensen niet verbaasd zijn dat ouderen liever sterven. Dergelijke uitspraken zijn in ieder geval geen hysterisch gezwets.’

Is het waar dat de verpleeghuiszorg zo matig is?
‘We geven vaak de schuld aan het verpleeghuis, maar dat is een beetje primitief gedacht natuurlijk. Je moet de schuld geven aan de redenen waarom mensen naar een verpleeghuis moeten, die zijn de echte oorzaak voor een reële doodswens. Een van de bananenschillen waarin iedereen op deze discussie onderuitgaat is het woordje medisch. Het is zo’n idioot woord. Medische redenen om dood te willen, wat zijn dat? Als je het probeert te definiëren kom je nergens. Mensen gaan naar het verpleeghuis omdat ze niet meer kunnen eten, opstaan, aankleden, wassen, plassen en poepen zonder dat iemand ze daarbij helpt. Het grootste probleem is dus het verlies van zelfstandigheid. Het feit dat je niet meer zelf kunt beslissen over je leven, maar dat het instituut bepaalt wanneer je eet en wat je eet. Dat hele gestichtsleven waarin je in een schema moet meedraaien en niet kunt besluiten "Ik wil nu naar Artis", dat is het probleem. Maar uiteindelijk is dat natuurlijk een gevolg van het feit dat je lichaam het niet meer toestaat.’

Wat u eigenlijk zegt is dat de keuze voor de dood nog de enige manier is om onafhankelijkheid te verkrijgen.
‘Dat is natuurlijk iets persoonlijks. Ik zou zelf de opname niet uit de weg gaan, want ik weet dat er in een verpleeghuis best te leven valt. Als ik het verpleeghuis zou zien als een hel dan zou ik hier ook niet kunnen werken. Voor sommige mensen is dat het wel en wie ben ik dan om te zeggen dat het allemaal best meevalt? Verpleeghuizen kunnen mensen niet hun onafhankelijkheid teruggeven, maar de zorg kan wel zodanig verbeterd worden dat afhankelijkheid dragelijker wordt. Dit kan als verpleeghuizen meer geld tot hun beschikking hebben. Dan kunnen meer verpleegkundigen en beter geschoolde activiteitenbegeleidsters ingezet worden voor amusement, bijvoorbeeld een filosofieclub. Ondanks die afschuwelijke afhankelijkheid kunnen ze dan zeggen "en toch heb ik het hier niet eens zo slecht".’
 
In mijn oren klinkt dit paradoxaal: met het inzetten van meer verpleegkundigen vergroot je toch juist de afhankelijkheid?
Het inzetten van meer verpleging is slechts een kwestie van de afhankelijkheid dragelijker maken. Dat wil zeggen dat als jij in je vingers knipt, twee zusters onmiddellijk alles voor je gaan regelen op een manier die jij wilt. Misschien vind jij het met muziek van Bach op de po wel veel prettiger, waarom zou dat niet kunnen? Dat is beter dan dat jij in je vingers knipt en er gebeurt helemaal niets. De enige optie naast de dood om echte onafhankelijkheid te verkrijgen als je zo oud bent, is mensen onmiddellijk hun jeugd teruggeven.

Toch kunnen ook jongeren een doodswens hebben. Zegt u hiermee dat de redenen die jongeren aandragen om niet meer te willen leven essentieel verschillend zijn van de redenen die ouderen aandragen?
‘Voor jongeren is een keuze voor de dood veel verontrustender en in onze ogen ook verdrietiger dan een tachtiger die voor de dood kiest. Want die jongeren ervaren een onmogelijkheid om hun leven in te richten met betrekking tot de liefde of een carrière, maar dat is – sorry – heel anders dan een tachtiger die al een goed leven heeft gehad. Het is dus essentieel verschillend. Gevoelens van ouderen ontstaan langzaam, en ze weten dat het nooit meer goed komt. De eenzaamheid en afhankelijkheid van een tachtiger zijn dingen waar je jezelf niet meer uit kunt verlossen.’
 
Maar hoe beslis je wanneer je een goed leven hebt gehad? Of zoals Van Wijngaarden zich afvraagt: wat is een voltooid leven?
‘Daar is natuurlijk geen handleiding voor, want iedereen geeft daar een individuele invulling aan. Ik weet niet wat een voltooid leven is, want ik ben zelf nog te jong. Ik denk dat het bestaat als er een verlies van hoop is op verbetering in de toekomst. Als je oud bent vestig je de hoop niet op een mooie toekomst, maar op een mooie dood. Voltooid leven is dus vooral het idee dat er niets meer aan toe te voegen valt omdat de pogingen daartoe nergens meer toe leiden. Het goede aan het artikel in Trouw is dat het voltooide leven zo goed klonk, als een geruststellende categorie. Eigenlijk laat het artikel zien dat het helemaal niet iets moois is. Oud worden is niet leuk en heel oud worden al helemaal niet. Het idee dat oud worden leuk gemaakt kan worden is ook onzin. Het is erg zeldzaam dat mensen na hun tachtigste nog nieuwe initiatieven ontplooien. Dat lukt soms in het aangaan van relaties, maar niet in het aangaan van geestelijke avonturen. Dat houdt een keer op, want dat is ouderdom: veroudering van de geest. Een voltooid leven is de toestand van mensen "up shit-creek without a paddle" en daarmee een onzinnig eufemisme. Voltooid leven is iets negatiefs. Niet "ik heb alles gedaan wat ik wilde doen" maar "alles wat ik nog wil, kan niet meer".’
 
Is dat negatieve beeld over ouderdom niet vooral kenmerkend voor de Nederlandse samenleving?
‘Het hele Westen idealiseert de jeugd ten opzichte van de ouderdom. Dat is al sinds de Grieken zo. Ze hadden gelijk: ouderen zijn niet slimmer of beter dan jongeren. Bovendien verandert de wereld zo snel onder invloed van technologische ontwikkelingen – onze obsessie met elektronica – waardoor ouderen nog sneller geïsoleerd raken. Zo kent elke generatie ouderen uitdagingen op het gebied van levensrichting. Je wordt niet slimmer als je ouder wordt: je wordt dommer, irrelevanter en dat gevoel heb je ook. Dat dit een Westers idee is, relativeert het hele probleem niet. Met de westerse samenleving moeten we het nu eenmaal doen. We kunnen niet leren van andere, niet-westerse samenlevingen, want ouderdom is een onoplosbaar probleem. Het leven is niet leuk als je oud en afhankelijk bent. Het is een grote ellende. Het is verschrikkelijk. Afschuwelijk.’
 
‘Noteer je trouwens wel even mijn leeftijd? Ik ben 67.6, dat lijkt me wel zo relevant voor deze discussie.’

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.