Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service | Ledenpagina

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
09-03-2015

Durf nutteloos te zijn

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Leon Heuts
Voormalig hoofdredacteur Filosofie Magazine

Niets zo belangrijk als nutteloze kennis, aldus filosoof Bertrand Russell. Filosofie Magazine is daarom één van de oprichters van de Academie voor de Nutteloze Kennis

‘Wat we nodig hebben, is niet een toepasbaar stukje informatie, maar kennis die ons inspireert na te denken over de betekenis van het menselijke bestaan, en hoe toevallig en kortstondig dat bestaan is, vergeleken met de kosmos. Voeg hier aan toe een typisch menselijke trots – de kracht om te zien en te weten.’ In het essay ‘Useless’ knowledge verdedigt de Britse filosoof Bertrand Russell nutteloze kennis als de kwintessens van wat het betekent om mens te zijn. Met nutteloos doelt hij op kennis die niet direct toepasbaar is – tegenwoordig moet je zeggen: valoriseerbaar. Kennis van de geesteswetenschappen, maar ook fundamentele bètawetenschappen: over Goethe, of de Oerknal. Overigens zegt Russell dat nuttige kennis ons beslist veel heeft gebracht: medicijnen, verwarming, comfortabele huizen en steden, welvaart, maar uiteindelijk biedt al die toepasbare kennis geen reflectie over het waarom. Geschiedenis, filosofie en astronomie laten ons daarentegen nadenken over wat het is om mens te zijn, minder dan een zandkorrel in een oneindig universum.

In deze tijd van toepasbaarheid, maatschappelijk nut en rendement is het moeilijk om uitgerekend nutteloze kennis te zien als het meest belangrijke. Geesteswetenschappen, maar ook veel fundamenteel bèta-onderzoek staat onder druk. Keltische talen: niet rendabel. Onderzoek naar zwarte gaten: lastig te valoriseren. Tegelijkertijd zien we hoe verzet tegen een puur utilitaire benadering van wetenschap en kennis groeit, overigens als onderdeel van een veel bredere kritiek op de rendementssamenleving, die we horen uit de zorgsector, de kunst- en cultuursector, de sociale woningbouw et cetera. Maar rendement of efficiency zijn dermate beleidsbepalende termen geworden, dat het moeilijk is om andere waarden te definiëren. Of, zoals NRC-columnist Bas Heijne schrijft: ‘De afgelopen decennia is de taal waarmee we immateriële waarden uitdrukken, ernstig verschraald. De vertegenwoordigers die moeten opkomen voor die waarden hebben zich laten verleiden tot het spreken van managementtaal, de taal van meetbaarheid – dat gaf immers veel meer houvast dan het zoetsappige, zweverige taaltje van nieuwsgierigheid en creativiteit, van verheffing en wat zo waardevol en toch zo weerloos is.’

Russell noemt in zijn essay het belang van nutteloze kennis in de wetenschap. Waarom zouden wij vasthouden aan nutteloze, wetenschappelijke kennis? Om te beginnen is het leuk, schrijft Russell: ‘ik geniet meer van perziken sinds ik weet dat ze voor het eerst zijn geteeld in China tijdens de Han-dynastie’. De Oude Grieken deden volgens hem niet aan geometrie of astronomie om de wereld beter te beheersen, maar omdat kennis intrinsiek bevredigend is. Met dat plezier komt ook een zekere contemplatie, een afstand of vertraging. Russell speelt dat bijna anarchistisch uit. Politici roepen altijd om actie en hervormingen, om dadendrang of bezuinigingen. Ze hanteren daarbij vaak een alarmistische of populistische strategie: als we nu niet handelen, dan dreigt er groot gevaar. De economie stort in, onze kinderen zijn niet meer veilig, of onze cultuur (Russell schreef het essay in de jaren dertig, toen paranoia een succesvol populistisch middel bleek). Tegen een dergelijk hetzerig sfeertje is de nutteloze, niet te mobiliseren tijdverspilling van de reflectie een goed tegenmiddel. Iemand die nutteloze kennis waardeert, hoeft niet meteen te handelen. Hij neemt de tijd, bekijkt de dingen nog eens.


Afgrondelijke ruimte

Die reflectie plaatst ons individuele bestaan volgens Russell in een breder, zelfs holistisch perspectief. Geschiedenis leert ons over hoe politieke leiders in het verleden ten onder zijn gegaan aan ijdelheid en hebzucht. Filosofie en ethiek stemmen tot nadenken over anderen, en zelfs de gehele mensheid. Astronomie en fundamentele natuurkunde laten ons de nietigheid van het bestaan zien, tegenover de oneindige krachten van de natuur, ‘the abysses of interstellar space’, aldus Russell. Dat dwingt tot een zekere respect en bescheidenheid – humanistische deugden. We kunnen niet alles controleren, de werkelijkheid is niet volledig maakbaar, wat beleidsmakers vanaf de tekentafel ook beweren. Toch laat Russell duidelijk weten dat onze nietigheid geen gelatenheid of nihilisme impliceert. Juist onze beperkingen onder ogen zien, en desondanks het verlangen naar kennis niet opgeven, vervult ons met trots. De wetenschap is een discipline die veel oplevert, maar de belangrijkste daarvan is toch wel de trots om een denkend en onderzoekend mens te zijn, ook al zijn we omringd door een eindeloos groot universum dat dit allemaal koud laat.

De waarde van nutteloosheid is volgens Russell dus plezier, reflectie, een holistisch perspectief en trots. We kunnen daar nog verbeelding aan toevoegen (en misschien nog wel veel meer). Onderzoek naar wat door de heersende norm als nutteloos is getypeerd, overschrijdt per definitie de gestelde grenzen. Dat breekt open, en prikkelt de verbeelding. Het verbindt zogeheten nutteloos onderzoek dan ook met kunst. Het is onmogelijk om kunst af te rekenen op nut, omdat ze per definitie de vrijheid belichaamt om op een nieuwe manier tegen de werkelijkheid aan te kijken. Hetzelfde geldt voor fundamenteel of ‘nutteloos’ onderzoek – juist de nutteloosheid opent de mogelijkheid van vernieuwing. Zonder die vrijheid te vernieuwen, leven we in een museale en doodse cultuur.
Daarom dat Filosofie Magazine, samen met onder meer New Scientist en Historisch Nieuwsblad, de Academie voor de Nutteloze Kennis heeft opgericht. De Academie wil kennis bieden om de schoonheid van kennis. We laten wetenschappers aan het woord die hun vakgebied niet hoeven te verdedigen, maar er met verve over praten. Of dat nu over higgs bosonen is, of middeleeuwse manuscripten. Het gaat ons om het plezier en de verwondering, om nadenken over onze rol in de wereld, geschiedenis en kosmos, en om onze verbeelding in gang te zetten. Tegen de tijdgeest in, durven we nutteloos te zijn.

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.