Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
21-01-2015

De schaduwkant van empathie

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Jeroen Hopster
Redacteur Filosofie Magazine, aio & journalist

Empathie wordt getriggerd door indringende beelden, maar is blind voor de ratio van getal en statistiek. Is dat wel de juiste basis voor het vellen van morele oordelen?

Afgelopen week bracht Oxfam de ninety-nine percent in het nieuws. De week daarvoor deed Amnesty hetzelfde: terwijl de wereld rouwde om zeventien doden in Parijs, gaf de mensenrechtenorganisatie een persbericht uit over tweeduizend Boko Haram slachtoffers in het Nigeriaanse Baga. Correspondent en filosoof Rob Wijnberg berichtte erover in zijn Liveblog: Een na grootste aanslag ooit, geen relevante doden. Boodschap: is onze selectieve verontwaardiging over blanke slachtoffers dichtbij huis wel te verantwoorden?

Die vraag raakt aan de kern van een heikele filosofische discussie: wie verdient onze morele aandacht? Maken emotionele reacties ons blind voor objectieve cijfers? De Amerikaanse psycholoog Paul Bloom meent van wel. Zijn diagnose: wij worden misleid door empathie.

Cijferblind
‘Wanneer mij gevraagd wordt waar ik aan werk, zeg ik vaak dat ik een boek over empathie aan het schrijven ben. Dan glimlachen en knikken mensen meestal, en voeg ik toe: “Ik ben erop tegen.” Waarop een ongemakkelijk lachje volgt.’

Zo begint Paul Bloom het artikel ‘Against Empathy’, dat hij vorig jaar publiceerde in de Boston Review. Volgens de aan Yale verbonden psycholoog werkt een moraal die gestoeld is op empathie – inlevingsvermogen – partijdigheid in de hand. Je bent eerder begaan met het lot van een bekende dan een vreemde, leeft sneller mee met iemand van dezelfde nationaliteit, sekse en etniciteit, dan een persoon met wie je je lastig identificeert. Maar dat iets psychologisch eenvoudiger is, maakt het nog niet moreel beter. Integendeel: juist een besef van onze partijdige psyche, zou ons volgens Bloom alert moeten maken op morele vooroordelen. 

‘Als ik naar de massa kijk, dan doe ik niets,’ zei Moeder Teresa. ‘Maar als ik één individu zie, dan ga ik handelen.’ Dat is hoe empathie werkt, benadrukt Bloom: ons inlevingsvermogen wordt bespeeld door emoties, maar is blind voor de ratio van getal en statistiek. Tweeduizend doden in Nigeria? Niet in ónze wereld, niet voor ónze idealen. En – belangrijker – tweeduizend doden zonder beeldmateriaal. Een ramp zonder gezicht roept geen emoties op, maar nemen we ter kennisgeving aan.  
 

Sociale intelligentie
Bloom krijgt in zijn artikel bijval van de filosofen Jesse Prinz, Sam Harris en Peter Singer. Maar er zijn ook scherpe critici, zoals de Britse autismeonderzoeker Simon Baron-Cohen. De calculerende ambtenaar, die zijn emoties opzij schuift en slechts oog heeft voor kille cijfers: kennen we die niet uit fictieve – en minder fictieve – horrorscenario’s? Een rationele kostenbatenanalyse leidt nog niet tot moreel gedrag, benadrukt Baron-Cohen. Integendeel: wie geen empathische vermogens ontwikkelt, is tot de meest gruwelijke daden in staat.

Bloom reageert: we moeten onderscheid maken tussen cognitieve en emotionele empathie. Je verstand gebruiken om jezelf te verplaatsen in de geest van een ander kan heel nuttig zijn. Neem een arts die een slechtnieuwsgesprek voert: die dient natuurlijk in te schatten welke impact zijn of haar bericht zal hebben op de patiënt. Dat is een beredeneerde inschatting, een verstandig gebruik van sociale intelligentie. Niets op tegen.

Maar emotionele empathie is een ander verhaal. Moet de arts zich ook emotioneel invoelen in de patiënt? Alsjeblieft niet, zegt Bloom: de arts zou zo overstuur raken dat hij of zij geen operatie meer kan uitvoeren. In situaties waar het gepast is een zekere afstand te bewaren – zoals bij het vellen van morele oordelen – zijn onze directe emoties slechte raadgevers. Morele oordelen zijn niet gebaat bij empathie, maar bij rationele reflectie.

 

Selectieve aandacht

Niet iedereen kan zich vinden in die rationalistische benadering. Zo benadrukt primatoloog Frans de Waal in een interview met Filosofie Magazine dat morele onpartijdigheid gewoonweg niet tot het biologische keuzemenu behoort. ‘Er is een spanning tussen de empathische neigingen die wij van nature hebben, en het streven om een objectief moreel systeem te bouwen, dat boven onze onmiddellijke omstandigheden uitstijgt. Dat streven om uit te stijgen boven je eigen relaties is iets typisch menselijks; ik heb geen enkele aanwijzing dat chimpansees daarnaar op zoek zijn. Maar ons morele systeem kent ook speciale verplichtingen ten opzichte van onze naasten. Als ik mijn vrouw en kinderen in de steek laat is dat veel immoreler dan wanneer ik onbekenden in de kou laat staan. Ik heb moeite met het utilitaire denken dat zulke loyaliteiten min of meer ontkent.’


De politiek filosoof Avishai Margalit uit vergelijkbare kritiek. Nederland was vol van Parijs, maar bleef stil over Baga: is dat niet hypocriet? Volgens de Israëlische denker slaat een dergelijke redenering de plank mis. ‘Het zou je morele geloofwaardigheid niet mogen aantasten, als je plotseling wel oog hebt voor dit conflict, terwijl je afwezig was bij al die eerdere conflicten. Stel dat iemand zegt: “De Romeinen executeerden 800.000 mensen, maar er is er slechts één die de aandacht krijgt. Dat is oneerlijk, hypocriet; waarom Jezus?” Dat is een potsierlijke reactie. Onze selectieve aandacht lijkt onrechtvaardig, maar soms is het gewoon niet mogelijk om rechtvaardig te zijn. Bepaalde dingen hebben nu eenmaal onze aandacht, en dat is goed genoeg.’  
Prioriteit
Zowel De Waal als Margalit benadrukken dat een onpartijdige moraal praktisch onhaalbaar is. We moeten nu eenmaal prioriteiten stellen. Daar zouden we nog aan toe kunnen voegen dat een cijfermatige waarheid zich niet noodzakelijkerwijs naar een morele waarheid laat vertalen. Wie zegt eigenlijk dat het dodental, moreel gezien, het belangrijkste aspect was van de aanslagen in Parijs?

Zulke kritiek is legitiem: morele dilemma’s hebben nu eenmaal geen perfecte oplossing. Maar – en dat is de essentie van Blooms pleidooi – we kunnen op zijn minst proberen om beredeneerd naar betere oplossingen te streven. Nu wij weten dat empathie vaak tot partijdigheid leidt, geeft dat alle reden om onze empathische emoties niet blindelings te omarmen. Nu wij besef hebben van het enorme aantal slachtoffers dat Boko Haram maakt, geeft dat aanleiding om onze morele prioriteiten te heroverwegen.

Ook al staat een getalsmatige waarheid niet noodzakelijkerwijs gelijk aan een morele waarheid, bij extreme verdelingen – zeventien versus tweeduizend – lijkt selectieve aandacht voor de minderheid moeilijk te billijken. Hoe goed wij ons ook kunnen inleven in de one percent

Wilt u toegang tot alle artikelen van filosofie.nl? Word dan lid.

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.