Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
27-11-2014

Markus Gabriel: 'De wereld bestaat niet'

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Jeroen Hopster

Hij verkondigt dat de wereld niet bestaat en steeds meer mensen geloven hem. In 2013 publiceerde filosoof Markus Gabriel Warum es die Welt nicht gibt. Een jaar later is zijn boek in acht talen vertaald, nu ook in het Nederlands. Wat bedoelt Gabriel met die raadselachtige titel? 



De wereld mag dan niet bestaan, maar daar is de woonkamer van Markus Gabriel niet minder fraai door geworden. Met uitzicht op de witte gevels van een statige Jugendstilwijk in Bonn, licht de jonge hoogleraar de these toe waarover hij een filosofische bestseller schreef: de wereld bestaat niet.

Wat motiveert iemand om een boek te schrijven over het niet-bestaan van de wereld?
‘Ik ben de filosofie binnengekomen met de vraag: wat betekent het allemaal? Wij maken allemaal deel van iets uit, en onze alledaagse ervaring suggereert dat dit “iets” heel groot is. De naam die we daaraan hebben gegeven is “de wereld”: de totaliteit, het grootste geheel, alles bij elkaar genomen. Maar als je vervolgens kritisch over die “wereld” nadenkt, dan besef je dat je je daar eigenlijk geen voorstelling van kunt maken. Dat er iets helemaal mis is met het idee. En dat, terwijl het een idee is waar samenlevingen op zijn gebouwd: op de suggestie dat er zoiets bestaat als een overkoepelend “wereldbeeld”.’

Hoe hangen de begrippen “wereld” en “wereldbeeld” met elkaar samen? 
‘In de 19de-eeuwse Duitse filosofie raakte de term Weltanschauung in zwang. Het achterliggende idee was precies dat er zo’n overkoepelende aanschouwing bestond, een overzicht op het geheel. Welnu, in mijn optiek zijn alle wereldbeelden even ondeugdelijk. Of het nu een theïstisch wereldbeeld is, of een materialistisch wereldbeeld, geen van beide kloppen ze – althans, in zoverre zij zich uitspreken over de wereld als geheel. Die “wereld” bestaat namelijk niet.’

Materialisten stellen dat alles wat bestaat materieel is. Theïsten herkennen een alomtegenwoordige God. U stelt: beide maken de fout de wereld te benaderen als geheel, dat zich laat verklaren vanuit één onderliggend principe…
‘Precies. Wereldbeschouwingen zijn het resultaat van “over-extensie”. Een bepaalde benadering of beschrijving werkt goed voor één fenomeen, dus denken mensen: “Laten we die overal toepassen!” In wezen is dat dezelfde naïeve fout die een slager maakt, wanneer die denkt: “Alles is vlees.” Volgens mij ontstaan wereldbeelden op eenzelfde manier: een benadering die in één context werkt, menen we vervolgens overal te kunnen toepassen, op de wereld als geheel. Maar die “wereld” bestaat nu juist niet.’

Één van de stellingen die u in het boek verdedigt, luidt: de metafysica is dood.
‘Wel, wat is metafysica? Volgens mij is het kernidee van metafysica dat het je een eenduidig beeld van de werkelijkheid geeft. Metafysica gaat over de eenheid van de wereld, het is een theorie over het geheel. Zo keken de klassieke filosofen er althans tegenaan, en die kijk was tot voor kort heel invloedrijk. Maar als de eenheid van de wereld onhoudbaar is, dan is metafysica gebaseerd op een onhoudbaar idee. Metafysica is niet dood omdat we zijn opgehouden metafysica te bedrijven. Metafysica is doodgeboren: het is een project dat van begin af aan verkeerd gaat.’  

Maar bent u, wanneer u die stelling verdedigt, niet bezig metafysica te bedrijven?
‘Ja, er zijn verschillende betekenissen van metafysica. In minimale zin gaat metafysica over het beschrijven van hoe de dingen zijn, ongeacht de manier waarop wij ze kennen – dat laatste is een vraag voor de kennisleer. Als we metafysica zo definiëren: prima, dan ben ik een metafysicus. Maar kijk, meestal gaan we er bij voorbaat al vanuit dat er één overkoepelende manier is waarop de dingen zijn. De onschuldige vorm van metafysica heeft van oudsher de neiging om over te slaan in de slechte variant van metafysica.’

‘Een andere definitie van metafysica is onderzoek naar “dat wat voorbij de fysica gaat.” In die zin ben ik zeker een metafysicus, want ik geloof niet dat alles wat bestaat materieel bestaat, dat niet alles door de natuurwetenschappen kan worden verklaard. Dat is bijvoorbeeld de zin waarin de natuurkundige Erwin Schrödinger het begrip metafysica gebruikte, toen hij stelde dat je al een metafysicus bent, als je denkt dat je een boek kunt lezen. De betekenis die het boek voor jou heeft is immers niet identiek aan de inkt op het papier. In die zin, zegt Schrödinger, is iedereen een metafysicus. Wel, in die zin ben ik het graag.’
 
Het volledige interview met Markus Gabriel verschijnt in het januarinummer van Filosofie Magazine.













 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.