Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
WP nr. 4/2011

Claude Lefort: geen politiek zonder representatie

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Tim Heysse

Hoe politieke macht veroveren en behouden? Het antwoord op deze vraag staat te lezen in een van de beruchtste boeken uit de geschiedenis van het politieke denken: Il Principe van Niccolo Machiavelli (1469-1527). Zijn antwoord is zonneklaar: voor élke heerser – of hij nu de troon heeft geërfd als telg van een oude dynastie of hem met geweld heeft veroverd – ‘is het noodzakelijk het volk te vriend te houden’ (Machiavelli 2001, 103).

Met die vraag en dat antwoord bewijst Machiavelli volgens de Franse filosoof Claude Lefort (1924-2010) dat hij nog altijd bij de tijd is. Zijn vraag is immers de eerste vraag in de politiek. Alleen door in concrete omstandigheden op die vraag een gepast antwoord te zoeken, ontwikkelt iemand zich tot een ‘politiek subject’. Politici uit de eenentwintigste eeuw kunnen Machiavelli’s vraag dus niet ontwijken; evenmin als diens antwoord. Ook dat moet alleen maar aan de huidige omstandigheden worden aangepast.

Toch worden Machiavelli’s vragen, die essentieel zijn om ons politieke bestaan te begrijpen, in heel wat politieke filosofie, die van de twintigste eeuw inbegrepen, niet eens gesteld. Daarom heeft Lefort zijn veruit belangrijkste monografie aan Machiavelli en het machiavellisme gewijd. Lefort is bekend geworden door zijn originele en scherpe essays over historische gebeurtenissen, zoals de opkomst van het totalitarisme in het democratische Europa. Maar Le travail de l’oeuvre Machiavel biedt 782 bladzijden close reading van Machiavelli’s twee meest bekende werken, Il Principe en Discorsi sopra la prima Deca di Tito Livio.
 

De politieke taak

Politici hebben natuurlijk altijd geworsteld met de vraag hoe macht te veroveren en te behouden. Machiavelli is de eerste filosoof die deze vraag aan de orde stelt. Dat komt omdat hij breekt met een gemeenschappelijk uitgangspunt van de ethische of religieuze theorieën uit de oudheid en de middeleeuwen. Voor hem zijn mensen niet van nature geprogrammeerd of door God voorbe- stemd om samen te leven onder een politiek gezag. Daarom beschikken we ook niet over duidelijke richtlijnen omtrent hoe we de samenleving moeten inrichten en wie we de politieke macht moeten toevertrouwen.

Dat er samenlevingen bestaan is dus niet zomaar een natuurlijk of vanzelfsprekend gegeven. Concreet stelt Machiavelli vast dat de Italiaanse stadstaten van zijn tijd onherroepelijk verdeeld zijn tussen het gewone volk (populo), ‘(dat) niet door de aanzienlijken gecommandeerd en onderdrukt wil worden’, en de aanzienlijken (grandi), ‘die juist willen commanderen en onderdrukken’ (Machiavelli 2001: 103). Deze vaststelling moet volgens Lefort het uitgangspunt zijn van elke politieke filosofie: alle samenlevingen zijn verdeeld door ‘verlangens’ waartussen geen compromis mogelijk is.

Omdat we niet langer een instantie búiten de samenleving accepteren, zoals de natuur of God, kan de heerser zich daar ook niet meer op beroepen. Het steunpunt voor de politieke macht moet ín de samenleving liggen. De paradox van het politieke bestaan, zo leert Machiavelli, is nu dat uitgerekend die verdeeldheid van de samenleving dit steunpunt kan leveren. De heerser kan zijn macht bestendigen wanneer hij mensen die niet met elkaar wensen samen te leven weet te overtuigen of te verleiden dat toch te doen onder zijn heerschappij.

Op het einde van Il Principe geeft Machiavelli een concreet voorbeeld van hoe dat kan. Hij doet er namelijk een retorisch geladen oproep aan Lorenzo de Medici, de toenmalige heerser van Florence. Lorenzo moet zich opwerpen als de door God gezonden bevrijder van Italië die de Italianen zal verenigen en het land zal zuiveren van buitenlandse inmenging. Als hij die historische taak op zich neemt, zo suggereert Machiavelli, zal hij in heel Italië steun krijgen en een stabiele politieke gemeenschap kunnen stichten. Om zijn heerschappij te vestigen moet de heerser dus de ‘politieke’ taak op zich nemen om een gemeenschap in te stellen die niet spontaan tot stand komt.
Politieke macht berust volgens Machiavelli dus niet op een instantie buiten de samenleving, maar op het feit dat de machthebber de politieke taak opneemt om mensen te dóen samenleven. Daarin kan hij evenwel alleen maar slagen door zich een bepaald imago aan te meten, door van zichzelf een beeld te creëren dat voor alle groepen in de samenleving aantrekkelijk is. Nauwkeuriger geformuleerd: de heerser moet een voorstelling van zichzelf, van de samenleving en van de relatie tussen heerser en samenleving creëren dat overtuigend of op zijn minst verleidelijk is voor de samenleving. Politieke macht verdampt zonder representatie, zonder de creatie van representaties die mensen ertoe brengen samen te leven onder die politieke macht. Van de Putte spreekt dan ook terecht van Leforts ‘theorie van de symboliek van de macht’ (Van de Putte, 1987: 409); ‘macht is niet een ding, dat empirisch kan worden bepaald, maar is onlosmakelijk verbonden met zijn representatie’ (Lefort, 1978: 490).

Dit symbolische karakter van de macht verduidelijkt een belangrijk aspect van het samen- leven. Wanneer bepaalde groepen zich door een concrete politieke representatie laten verleiden om samen te leven, zegt dat namelijk ook iets over wat die mensen aantrekkelijk vinden en dus over wie ze zijn. Zo zou de populariteit van het project voor de hereniging van Italië op zijn minst aantonen dat de bewoners van het zestiende-eeuwse Italië zich ook daadwerkelijk verbonden voelden als Italianen. Met andere woorden, de stabiliteit van de politieke macht vereist een politieke representatie waardoor de macht een reëel steunpunt vindt in de politieke gemeenschap die ze zelf tot stand brengt en die de samenleving meteen ook een voorstelling van zichzelf biedt. Samenleven onder een politieke macht kan dus alleen dankzij een representatie van de politieke macht in haar verhouding tot de samenleving.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.