Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
04-11-2014

Beeldreportage: Water. Woest en democratisch

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Chester Vacquier, Jeroen Hopster

Water stroomt door de hele geschiedenis van het denken, stelt filosoof René ten Bos. Ideeën over goed en kwaad, over het ontstaan van de democratie en over de amfibische oorsprong van de mens: water vormt een vaak vergeten, maar steeds aanwezige bron. In zijn juist verschenen boek Water: een geofilosofische geschiedenis onttrekt ten Bos die bronnen aan de vergetelheid. Chester Vacquier en Jeroen Hopster selecteren een aantal citaten uit het boek van Ten Bos.

#1 Afdalen naar de haven



Over water waren de Grieken heel ambivalent. Water is een soort moeder, thalassa; een verbinding, pontos; maar tegelijkertijd is water ook gevaarlijk. Hoe komt dat? Omdat veel steden kwetsbaar waren voor water. De stad Helike werd in Plato’s tijd getroffen door een tsunami – dat schijnt de aanleiding te zijn geweest voor zijn verhalen over het mythische eiland Atlantis. Vaak werd water genoemd in een bedreigende context: je daalde af naar de haven, Piraeus, waar ongure zeelieden rondhingen, of naar de onderwereld, waar je eerst een rivier moest oversteken. Water is unheimisch. Water is waar de mensen niet zouden moeten zijn. 

#2 Zonder zee, geen democratie. In de jaren vijftig ontstond de theorie dat ligging aan het water de staatsvorming beïnvloedt.  



De democratie kan alleen maar ontstaan in gebieden die door de zee worden gedomineerd, omdat juist in deze gebieden orde en hiërarchie maar moeilijk hun stempel op de samenleving kunnen drukken. De demonen van de absolute macht worden hier vroeg of laat gedwongen hun plaats af te staan aan mensen, die op de pleinen van de stad liever eindeloos discussiëren over wat er moet gebeuren. Het geruis van de democratie is een echo van het geruis van de zee.

#3 De zee als eigendom



Hebben individuen, groepen of landen het recht water in bezit te nemen? Kun je van iets wat zo wild, ongebonden, onvoorspelbaar en vaak ook nog eens oneindig is, zeggen dat het je eigendom is?
Vanaf het begin van de zeventiende eeuw kwamen mensen er, onder meer als gevolg van de ontdekkingsreizen, langzaam maar zeker achter dat niet het water, maar de aarde de uitzondering op onze planeet was. De grootste delen bleken onbewoonbaar en dus beangstigend, bedreigend en unheimisch. Hugo de Groot en Carl Schmitt maken duidelijk dat eigendom claims op de zee hoogst problematisch zijn.


#4 Amfibische antropologie. In navolging van Sloterdijk stelt Ten Bos dat de mens niets slechts een landdier is, want het heeft wel degelijk wat op eilanden te zoeken. 



Als we Sloterdijk mogen geloven bouwen we antropogene – door mensen gecreëerde – eilanden: het gaat om organisaties, bedrijven, sportverenigingen, sektes, families, wijken, vaderlanden, staten, tempels, kloosters, enzovoort. Steeds weer blijkt dat de mens zich wil isoleren van de omliggende zee.

#5 Zieke zee. Het overmatig gebruik van de zee en haar grondstoffen, leidt tegenwoordig tot vervuilde oceanen.



Het moderne kapitalisme ziet de zee eerder als inkomstenbron, dan als levensbron. (…) De zee wordt het liefst weggedacht. Denk niet na over de zee, haal eruit wat je nodig hebt, gooi erin waar je vanaf moet – en alles is goed en zal goed blijven. Zie hier de onderliggende attitude ten aanzien van het nautische. Het mag nooit een object voor het denken worden.
In het kapitalisme heerst een neiging om de zee tot niets anders dan een quantité négligeable te maken.


Lees het interview met Ten Bos hier (€)

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.