Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 9/2004

De kunstenaar en zijn tijd

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Albert Camus

Vijftig jaar geleden hield Albert Camus een lezing in Den Haag. Onlangs werd de nog ongepubliceerde lezing uit de archieven gehaald. Hoewel begrippen als ‘socialistische realisme’ verraden dat de tekst minstens vijftig jaar geleden is geschreven, blijkt zijn analyse van de geëngageerde kunst onverminderd  actueel als richtsnoer voor de kunstenaar. ‘Kunst is niet groot omdat ze revolutionair is, maar revolutionair omdat ze groot is.’

Voordracht van Albert Camus, gehouden op vijf oktober 1954 in de Remonstrantse Kerk in Den Haag.

[...] Creëren is vandaag de dag een gevaarlijke bezigheid. Iedere publicatie is een daad en deze daad stelt zich bloot aan de driften van een eeuw die geen vergeving kent. Het gaat er niet om te weten of dit wel of niet schadelijk is voor de kunst. Voor een ieder die niet kan leven zonder kunst en wat ze beduidt, geldt de vraag hoe kunst in een wereld die haar bedreigt, kan voortbestaan en hoe temidden van de politie van zoveel ideologieën (wat een kerken, wat een eenzaamheid!) die zonderlinge vrijheid van de schepping mogelijk blijft. Dat is in ieder geval de vraag die ik hier zou willen behandelen. En ik wil benadrukken dat ik hierover allereerst als schrijver spreek, ook als ik naar andere kunstvormen verwijs
Over deze kwestie kan niet zinvol worden gesproken, als we genoegen nemen met de bewering dat de macht van de staat de kunst bedreigt. In dat geval zou het probleem immers eenvoudig zijn: de kunstenaar vecht of capituleert. Maar het probleem is complexer, menselijker ook, zodra we beseffen dat de strijd geleverd wordt in de kunstenaar zelf.

[...] De vertwijfeling van de kunstenaars voor ons raakte aan hun eigen talent. Die van de hedendaagse kunstenaars raakt aan de noodzaak van hun kunst, dus aan hun eigen bestaan. Anno 1954 zou Racine zich verontschuldigen voor het schrijven van Bérénice in plaats van te strijden voor de verdediging van het Edict van Nantes. [Verordening uit 1598 waarmee een einde werd gemaakt aan de godsdiensttwisten in Frankrijk. Ze garandeert godsdienstvrijheid en gelijke rechten voor protestanten. Bijna een eeuw later - in de tijd van Racine - herroept Louis XIV het edict en begint een nieuwe periode van vervolging. AvdE] . Deze radicale vertwijfeling heeft meerdere oorzaken, waarvan we alleen op de belangrijkste hoeven in te gaan. In het beste geval is ze het gevolg van het gevoel waarmee de hedendaagse kunstenaar behept kan zijn, dat zijn kunst een leugen is of nergens over gaat wanneer hij geen rekening houdt met het lijden in de geschiedenis. Want onze tijd wordt gekenmerkt door de confrontatie van de massa’s en hun miserabele bestaan met onze moderne gevoeligheid. We weten dat deze massa’s bestaan, terwijl we ze probeerden te vergeten. En als we ons van hen bewust zijn, is dat niet omdat de elites - kunstenaars of anderen - beter zijn geworden. Nee, dat komt doordat de massa’s sterker zijn en het onmogelijk maken om hen te vergeten. En misschien ook doordat de Europese intelligentsia, in zoverre ze zich hebben afgewend van iedere eeuwige vertroosting, op straffe van een absoluut nihilisme zich gedwongen voelen het geluk op aarde te realiseren. Als we alleen maar het leven op deze aarde hebben, neemt het recht de plaats in van liefdadigheid en degene die voor zichzelf sprak of tot God, ziet zich plots genoodzaakt voor allen te spreken of te zwijgen. Of als hij toch praat te verloochenen wie hij is en waarin hij gelooft.

Wat ook de oorzaken zijn van deze verwarring, ze leiden in elk geval tot hetzelfde resultaat: de ontmoediging van de vrije schepping door de ondermijning van haar essentie, en dat is het geloof van de kunstenaar in zichzelf. ‘Gehoorzaamheid van een mens aan zijn eigen genie’, zei Emerson zo voortreffelijk, ‘is geloof bij uitstek.’ En een andere negentiende-eeuwse Amerikaanse dichter voegde daaraan toe: ‘Zolang iemand trouw blijft aan zichzelf, staat voor hem alles in een betekenisvol geheel: de regering, de samenleving, de zon zelf, de maan en de sterren.’ Dit wonderbaarlijk optimisme lijkt tegenwoordig niet meer te bestaan. Wellicht is ieder gezelschap, en in het bijzonder de literaire en artistieke kringen, er toe geneigd zijn leden hun meest extreme deugden te verwijten. Maar in 1954 is dit vals bewustzijn de regel. De meeste kunstenaars schamen zich voor zichzelf en voor hun privileges, als ze al die hebben. De kunstenaar moet voor alles een antwoord geven op de vraag die hij zich stelt: is kunst tegenwoordig een leugenachtige luxe?

[...] Het eerste eerlijke antwoord dat kan worden gegeven is dit: het komt voor dat kunst een leugenachtige luxe is. In Frankrijk bestaat bijvoorbeeld het soort literatuur dat niets anders is dan een van de artikelen uit Parijs die we samen met onze parfums en onze creaties van de haute couture exporteren. Op het bovendek van onze galei kunnen we, weten we, de sterrenbeelden bezingen, terwijl de galeislaven roeien en zich in het ruim afmatten. Het is ook mogelijk, en dat is iedere dag te zien, om kunstzinnig te zijn door de mondaine conversaties voort te zetten op de banken van de arena, terwijl de leeuw het slachtoffer aan stukken rijt. En het is moeilijk om iets tegen deze kunst in te brengen, een kunst die in het verleden grote successen heeft gekend. Behalve dan dat de zaken enigszins veranderd zijn en in het bijzonder het aantal slaven en martelaren op de aardbol aanzienlijk is toegenomen. Gesteld voor zoveel ellende moet deze kunst, als ze een luxe wil blijven zijn, aanvaarden dat ze ook een leugen is. Haar lied zal steeds hetzelfde klinken, maar haar woorden zullen - meestal - zonder enige betekenis zijn.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.