Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 9/2010

Vrij zijn betekent willen wat je wilt

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Marjan Slob

Mensen doen veel onbewust, en daarom zijn ze onvrij, zo concluderen moderne wetenschappers en filosofen. Een vreemde conclusie, reageert hoogleraar cognitiefilosofie Marc Slors. Hij legt uit waarom we nog steeds kunnen uitgaan van een vrije wil.

‘Grappig: uit mezelf begin ik eigenlijk nooit over de vrije wil, maar ik praat er toch veel over, omdat zoveel mensen ernaar vragen. Studenten, publiek dat op een lezing af komt, nu jij weer. Het onderwerp leeft kennelijk enorm.’ De jonge Nijmeegse hoogleraar cognitiefilosofie Marc Slors snapt het ergens ook wel. Volgens hem houdt het gros van de mensen er een onuitgesproken overtuiging op na, namelijk dat de vrije wil veronderstelt dat je bewust beslissingen neemt. Ook hersenwetenschappers gaan daar impliciet van uit. Als ze dan aantonen dat ons gedrag níét altijd het gevolg is van een bewuste beslissing, komt gelijk de vrije wil onder druk te staan. Die moet dan wel een illusie zijn.

Het meest spraakmakende experiment uit de hersenwetenschap in deze lijn stamt al uit de jaren tachtig en is van Benjamin Libet. Libet vroeg proefpersonen om naar een soort veilingklok te kijken en binnen een bepaald tijdsvak op een knopje te drukken waardoor de wijzer zou stoppen. Hij liet hen vrij in het precieze moment van drukken. Libet vroeg zijn proefpersonen ook om te rapporteren wanneer ze besloten om daadwerkelijk te drukken. Wat bleek: enkele honderden milliseconden vóór het moment waarop ze hun besluit gewaarwerden was in de hersenen al te zien dat ze zouden gaan drukken. De handeling ging hier dus aan het bewuste besluit vooraf. Dit experiment is talloze malen verfijnd en herhaald, bijvoorbeeld door de toonaangevende Amerikaanse psycholoog Daniel Wegner, die een overzicht geeft van de resultaten in zijn boek De illusie van de bewuste wil. Wegners collega Ap Dijksterhuis scoorde in Nederland met zijn vergelijkbare boek Het slimme onbewuste.

Mooi onderzoek, vindt Slors, maar een vreemde conclusie. ‘Kennelijk stellen we impliciet een voorwaarde aan vrij gedrag’, zegt hij in zijn werkkamer op de zestiende verdieping van de Erasmustoren. ‘Om van vrij gedrag te kunnen spreken, moet jijzelf degene zijn die controle heeft over de keuzes die je maakt. De eis komt erop neer dat jij steeds bewust moet kiezen. Dus ook de beslissing om vandaag jam op je brood te smeren mag niet zomaar, zonder jouw supervisie, uit je onbewuste opborrelen. En daar zit een probleem, nu hersenonderzoek aantoont dat veel van onze keuzes juist onbewust tot stand komen.’

Volgens Slors is die koppeling tussen het bewuste en het zelf echter helemaal niet zo onvermijdelijk als die lijkt. Dat blijkt eigenlijk al zodra je je eigen alledaagse ervaringen serieus neemt. ‘Stel: je loopt in het bos, ziet daar een eekhoorntje klem zitten onder een dikke tak, en tilt die tak op om het diertje te bevrijden. Hoe moet je begrijpen wat daar precies gebeurt? Volgens mij denk je niet: “Ik ben iemand die van dieren houdt. Dit dier zit bekneld. Ergo: ik moet het nu gaan bevrijden.” Zo’n soort redenering zou je verwachten als de visie klopt dat je zelf steeds maar bewust beslissingen neemt, maar in de praktijk heb je dat eekhoorntje al bevrijd voordat je eraan toe bent gekomen om na te denken. Net zoals ik hier nu met jou praat en luister naar de woorden die uit mijn mond komen. Ik kan haast met verbazing denken: “Ja, klopt, zo denk ik erover.” Ik kan mezelf trouwens ook corrigeren en zeggen: “Wacht, dat zeg ik nu wel, maar dat vind ik eigenlijk niet.” Ik praat al denkende en denk al pratende.’

Slors bedoelt maar: handelen zonder dat je van tevoren goed weet wat je precies gaat doen is mensen heel vertrouwd. Een jazzmuzikant merkt wel welke noten er gaan klinken; Arjen Robben dribbelt langs zijn tegenstander zonder bewust te plannen hoe hij zijn voeten zal zetten. ‘Je kunt praten, muziek maken, sporten, zonder vooraf bewuste beslissingen te nemen die je spieren in actie zetten. Dat gaat echt buiten je bewuste om. Maar – en dat is de crux – dat maakt het niet minder tot jouw gedrag. We zeggen zelfs: “Typisch een solo van Coltrane, typisch een Robben-doelpunt.” Dus in de praktijk nemen we het niet zo nauw met de eis dat er bewuste beslissingen aan een handeling vooraf moeten gaan om echt zelf te handelen en dus van vrije wil te kunnen spreken. We hoeven dan ook niet zo van streek te raken als de wetenschap aan dat verband tornt.’

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.