Home Nishitani: nihilisme bezien vanuit het standpunt van zen

Nishitani: nihilisme bezien vanuit het standpunt van zen

Door André van der Braak op 07 november 2014

Cover van 03-2011
03-2011 Wijsgerig Perspectief Lees het magazine

Het nihilisme speelt  niet alleen een rol binnen de westerse filosofie.  Ook binnen de boeddhistische filosofische traditie is aandacht besteed aan deze problematiek. Het oude boeddhisme kent een heilsleer die uitmondt in nirwana, dat letterlijk ‘uitdoving’ betekent: het uitdoven van begeerte, haat en onwetendheid. In het latere mahayana-boeddhisme speelt  het niets een nog grotere rol: de filosoof Nâgârjuna (ca. 150 n.Chr.) stelt keer op keer dat alles  ‘leeg’ is (sunyata): de dingen hebben geen substantie, geen eigen wezen, en bestaan  niet op zichzelf. De heilsleer van het mahayana-boeddhisme is gericht op het existentieel realiseren  van deze sunyata. Mede vanwege  deze opvattingen is het boeddhisme vanaf de negentiende eeuw in het Westen vaak gerecipieerd  als een nihilisme. De boeddhistische opvattingen over sunyata zijn echter juist bedoeld  om het nihilisme te overwinnen.

Vanuit de overtuiging dat deze boeddhistische filosofie van sunyata een bijdrage kan leveren aan het overwinnen van de nihilismeproblematiek in de westerse filosofie werd ze in de twintigste eeuw naar het Westen gebracht door de leden van de zogenoemde Kyoto-school: een verzameling Japanse filosofen (vaak met een zenboeddhistische achtergrond) die probeerden om Oost-Aziatisch en westers denken met elkaar te verbinden om te komen tot een wereldfilosofie. Kenmerkend voor de Kyoto-school is dat ze niet een filosofie van het zijn  beoogt, maar een filosofie van het niets. Terwijl de onto-theologische hoofdstroming van de westerse filosofische traditie zich heeft beziggehouden met de vraag ‘wat is het zijn?’, houdt de Kyoto-school zich bezig met de vraag ‘wat is het niets?’. Daarom is het denken van de Kyoto-school wel omschreven als niet zozeer een ontologie, maar een meontologie, een filosofie van het niet-zijn (Gr. me on) of een muontologie, een filosofie van het niets (Jap. mu). Dit niets van de Kyoto-school is echter niet een relatief niets, een afwezigheid van zijn, maar een absoluut niets (Jap. zettai-mu). De term zettai verwijst letterlijk naar een opheffen van onderscheid en opposities. Het absolute niets staat dus niet tegenover een relatief niets, maar omvat dat juist. De term zettai-mu is verbonden met zowel de Oost-Aziatische, oorspronkelijk uit het daoïsme afkomstige notie van het niets als een oeroorsprong (Chinees: wu; Japans: mu), als met de mahayana-boeddhistische notie van sunyata (Chinees: kong; Japans: ku).

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.