Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

WP nr. 2/2006

Naar een reflexieve verlichting in veelvoud?

Antoon Braeckman

Wij zijn de erfgenamen van de verlichting, maar toch kunnen we vandaag niet langer verlicht zijn zoals de achttiende-eeuwers dat waren. Daarvoor hebben vooral geschiedenis, maar ook de actuele processen van multiculturalisme en mondialisering de idealen van de verlichting te zeer ‘onttoverd’. Maar misschien zitten er nog mogelijkheden in een reflexieve verlichting: een verlichting die zich bewust is van haar eigen grenzen, en precies daarom ook accepteert te kunnen verschijnen in een veelheid van nieuwe gestalten. Tot die slotsom kan men althans komen bij een terugblik op twee eeuwen verlichting.
 

In de schaduw van een zonsopgang

‘De natuur’, zo schrijft de jonge Schelling, ‘heeft er wijselijk voor gezorgd dat onze ogen via de ochtendschemering aan het volle daglicht wennen. In die zin hoeft het ook niet te verwonderen dat er in de lager gelegen gebieden nog nevelslierten hangen, terwijl de bergen reeds in het volle zonlicht baden. Maar eens het ochtendgloren is aangebroken, kan de zon niet uitblijven.’ Zelden is de kracht van de metafoor van de Aufklärung zo trefzeker benut als in deze formulering. De verlichting is als een zonsopgang. Aanvankelijk heerst nog het schemer en hier en daar zijn de dingen nog in nevelen gehuld, maar met de zonsopgang kondigt zich het volle daglicht aan dat onherroepelijk alle duister zal verdrijven. Behalve in het beeld van een toenemende helderheid en klaarheid waarin alles gevat wordt, schuilt de kracht van de vergelijking vooral in de voorstelling dat het om een natuurlijke én dus niet tegen te houden ontwikkeling zou gaan. Daarmee herneemt Schelling een visie die reeds te beluisteren viel in Kants beroemde opstel over de verlichting: ‘Wanneer men vraagt of we vandaag in een verlichte tijd leven, dan is het antwoord: nee, maar wel in een tijd van verlichting.’ Ook hier is de diagnose dat de verlichting aan de gang is, maar nog niet haar eindbestemming – een verlichte tijd – heeft bereikt.

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden