Home Naar een reflexieve verlichting in veelvoud?

Naar een reflexieve verlichting in veelvoud?

Door Antoon Braeckman op 03 februari 2014

Cover van 02-2006
02-2006 Wijsgerig Perspectief Lees het magazine

Wij zijn de erfgenamen van de verlichting, maar toch kunnen we vandaag niet langer verlicht zijn zoals de achttiende-eeuwers dat waren. Daarvoor hebben vooral geschiedenis, maar ook de actuele processen van multiculturalisme en mondialisering de idealen van de verlichting te zeer ‘onttoverd’. Maar misschien zitten er nog mogelijkheden in een reflexieve verlichting: een verlichting die zich bewust is van haar eigen grenzen, en precies daarom ook accepteert te kunnen verschijnen in een veelheid van nieuwe gestalten. Tot die slotsom kan men althans komen bij een terugblik op twee eeuwen verlichting.
 

In de schaduw van een zonsopgang

‘De natuur’, zo schrijft de jonge Schelling, ‘heeft er wijselijk voor gezorgd dat onze ogen via de ochtendschemering aan het volle daglicht wennen. In die zin hoeft het ook niet te verwonderen dat er in de lager gelegen gebieden nog nevelslierten hangen, terwijl de bergen reeds in het volle zonlicht baden. Maar eens het ochtendgloren is aangebroken, kan de zon niet uitblijven.’ Zelden is de kracht van de metafoor van de Aufklärung zo trefzeker benut als in deze formulering. De verlichting is als een zonsopgang. Aanvankelijk heerst nog het schemer en hier en daar zijn de dingen nog in nevelen gehuld, maar met de zonsopgang kondigt zich het volle daglicht aan dat onherroepelijk alle duister zal verdrijven. Behalve in het beeld van een toenemende helderheid en klaarheid waarin alles gevat wordt, schuilt de kracht van de vergelijking vooral in de voorstelling dat het om een natuurlijke én dus niet tegen te houden ontwikkeling zou gaan. Daarmee herneemt Schelling een visie die reeds te beluisteren viel in Kants beroemde opstel over de verlichting: ‘Wanneer men vraagt of we vandaag in een verlichte tijd leven, dan is het antwoord: nee, maar wel in een tijd van verlichting.’ Ook hier is de diagnose dat de verlichting aan de gang is, maar nog niet haar eindbestemming – een verlichte tijd – heeft bereikt.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer