Home 07-2012

07-2012

Column
Voor leden

‘We say sorry for you!’

In Londen kun je advertentieruimte huren op het voorhoofd van studenten. Voor 4,20 pond per uur zijn zij bereid om (door middel van een tijdelijke tatoeage) met uw bedrijfslogo op hun voorhoofd te lopen. Het voorhoofd is, volgens een van de deelnemende bedrijven, ‘een extensie van het reclamebord, alleen iets… Read More

Lees meer
Filosofie in Nederland: de moralisten
Filosofie in Nederland: de moralisten
Essay
Voor leden

Filosofie in Nederland: de moralisten

Ze spreken in orakeltaal over alles wat niet deugt aan onze samenleving. Maar zijn ze zelf wel zo deugdzaam? Frank Meester is het weer oneens met zijn broer Maarten: ‘Ze zijn volgens hun eigen maatstaven onrijp en oppervlakkig’.

Lees meer
Recensie
Voor leden

Reis naar het hart van het denken

Echt inzicht vind je niet op de faculteit wijsbegeerte, ervoer filosoof Jan Bor. In een essaybundel beschrijft hij zijn queeste naar een meer praktische, bescheiden wijsheid. Dit artikel is exclusief voor abonnees Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken… Read More

Lees meer
Advocaat Liesbeth Zegveld: ‘Ik voel me sterk betrokken bij de slachtoffers’
Advocaat Liesbeth Zegveld: ‘Ik voel me sterk betrokken bij de slachtoffers’
Interview

Advocaat Liesbeth Zegveld: ‘Ik voel me sterk betrokken bij de slachtoffers’

De ‘nabestaanden van Screbrenica’ en ‘weduwen van Rawagede’ zijn hun raadsvrouw dankbaar: zij wist de Nederlandse staat aansprakelijk te stellen voor de dood van drie Bosnische moslims, en ontlokte excuses voor het Indonesische bloedbad in 1947. Advocaat Liesbeth Zegveld maakt zich sterk voor de rechtspositie van oorlogsslachtoffers. Read More

Lees meer
Scheiding lichaam en geest
Scheiding lichaam en geest
Korte uitleg
Voor leden

Scheiding lichaam en geest

Scheiding lichaam en geest René Descartes (1596-1650) Luisteren naar een mooi muziekstuk is meer dan een paar kleuren op een hersenscan. Wat is het idee? Geest en lichaam zijn voor Descartes twee verschillende zaken. De mens is niet zijn brein. Hoe passen… Read More

Lees meer
schadebeginsel John Stuart Mill
schadebeginsel John Stuart Mill
Korte uitleg

Schadebeginsel

Zo lang een ander er geen schade van ondervindt, mag ik doen en zeggen wat ik wil. Zo luidt het schadebeginsel van John Stuart Mill.

Lees meer
Gulden Middenweg
Gulden Middenweg
Korte uitleg

Gulden Middenweg

Gulden middenweg Aristoteles (384 v.Chr-322 v.Chr.)De deugd is het midden tussen twee extremen, maar Aristoteles pleit niet voor middelmatigheid! Wat is het idee? Volgens Aristoteles is de deugd het midden tussen twee extremen. Zo houdt moed het midden tussen lafheid en roekeloosheid. Hoe passen we het toe? Het is geen pleidooi voor middelmaat, maar juist voor een optimum. Daarom een uitstekend middel tegen de zesjescultuur.   Wie zegt dat het onderwijs lijdt aan een zesjescultuur trapt een open deur in. Vind maar eens iemand die deze claim niet onderschrijft. De kunst is natuurlijk om hieraan voorbij te komen. Vanuit Den Haag komen richtlijnen, zoals selectie aan de poort, maar zijn die voldoende om de leergierigheid onder studenten te vergroten? Voeg daar dan tenminste een stevige dosis Aristoteles aan toe. Dat raadt Paul van Tongeren aan, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven. Het is de hoogste tijd voor een rehabilitatie van een kernnotie van Aristoteles: de gulden middenweg. Van Tongeren legt uit hoe we dit beginsel moeten begrijpen. Read More

Lees meer
Linguistic turn
Linguistic turn
Korte uitleg
Voor leden

Linguistic turn

Een roos heeft voor geliefden een andere betekenis dan voor biologen. Ludwig Wittgenstein (1889-1951) laat zien dat taal de werkelijkheid vormt. Dit idee is de aanzet van de talige wending (linguistic turn) in de filosofie.  Wat is het?… Read More

Lees meer
Positieve en negatieve vrijheid
Positieve en negatieve vrijheid
Korte uitleg

Positieve en negatieve vrijheid

Positieve en negatieve vrijheid Isaiah Berlin (1909-1997)Van positieve vrijheid is volgens Berlin sprake als mensen ‘meester over zichzelf zijn’. Daartegenover plaatst hij de negatieve vrijheidsopvatting: de afwezigheid van dwang door andere mensen. Wat is het?Berlin laat zien hoe vrijheid in zijn tegendeel kan omslaan. Vrijheid kun je niet afdwingen. Wat doet het? Een gezonde argwaan jegens wereldverbeteraars. Een rookverslaafde zijn sigaretten verbieden en tegelijk volhouden dat hij wordt bevrijd, gaat niet. Kun je mensen dwingen vrij te zijn? Veel beleidsmakers lijken hier vanuit te gaan als ze pleiten voor opgelegde hulp aan mensen die ongezond leven – ‘leefstijlinterventies’ in jargon – én tegelijk volhouden dat van  betutteling geen sprake is. Voor dit type redenering waarschuwde de Engelse filosoof Isaiah Berlin al. Hij maakte de risico’s zichtbaar door twee vormen van vrijheid haarscherp uit elkaar te houden: de positieve en de negatieve variant. Zijn filosofieVan positieve vrijheid is volgens Berlin sprake als mensen ‘meester over zichzelf zijn’. Doorslaggevend is dat ze ergens welbewust toe besluiten. In deze opvatting, die onder meer wordt verdedigd door Plato, Jean-Jacques Rousseau en Immanuel Kant, staat vrijheid gelijk aan zelfbepaling. Daartegenover plaatst hij de negatieve vrijheidsopvatting van John Locke en John Stuart Mill: de afwezigheid van dwang door andere mensen. Alleen zonder andermans bemoeienis zijn we vrij. Read More

Lees meer
Scheiding politiek en moraal
Scheiding politiek en moraal
Korte uitleg
Voor leden

Scheiding politiek en moraal

Scheiding politiek en moraal Niccolò Machiavelli (1469-1527) De grote waarde van Machiavelli is dat hij zich niet richt op de wenselijkheid van mooie vergezichten, maar op de haalbaarheid ervan. Wat is het? Machiavelli waarschuwt voor moralisme in de politiek. Het is heilloos als… Read More

Lees meer
Falsificatie
Falsificatie
Korte uitleg
Voor leden

Falsificatie

Karl Popper Karl Popper (1902-1994) Afwijkende resultaten en tegenvoorbeelden kunnen een theorie vooruit helpen. Wat is het? Een manier om de kwaliteit van theorieën vast te stellen. Popper laat zien dat een goede theorie weerlegd moet kunnen worden.  Wat doet het?… Read More

Lees meer
Categorische imperatief
Categorische imperatief
Korte uitleg

Categorische imperatief

Hoe formuleren we een publieke moraal? Volgens ethicus Frans Jacobs moeten we daarvoor te rade gaan bij Immanuel Kant.

Lees meer
scheermes van Ockham
scheermes van Ockham
Korte uitleg

Het scheermes van Ockham

Het scheermes van Ockham Willem Ockham (1288 - 1347)Het scheermes van Ockham zegt niet dat we nooit op zoek mogen naar complexe verklaringen, tenzij we daartoe genoodzaakt zijn. Wat is het? ‘Het scheermes’ stelt dat bij wetenschappelijke theorieën geen aannames  mogen worden toegevoegd die niet noodzakelijk zijn. Hoe passen we het toe? Het  scheermes scheidt zin van onzin. Voorbeeld: we hoeven bij kanker niet te zeggen dat die wordt veroorzaakt door ‘pessimisme’. Erfelijkheid of ongezonde levensstijl zijn doorgaans voldoende.   Read More

Lees meer
God is dood
God is dood
Korte uitleg
Voor leden

God is dood

God is dood en het christendom heeft zijn betekenis verloren, dacht de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900).

Lees meer
Onzichtbare hand
Onzichtbare hand
Korte uitleg
Voor leden

Onzichtbare hand

Onzichtbare hand Adam Smith (1723-1790) Onbedoeld stelt zich een optimale sociaal-economische ordening in. Wat is het? Het najagen van eigenbelang brengt onbedoeld veel goeds voort. Wat doet het? Eigenbelang – het principe van de vrije markt – is niet… Read More

Lees meer
Banaliteit van het kwaad
Banaliteit van het kwaad
Korte uitleg

Banaliteit van het kwaad

Banaliteit van het kwaad Hannah Arendt (1906-1975)Veel kwaad is nauwelijks te herleiden tot dieperliggende drijfveren, zoals haat. Wat is het? Voor het kwaad zijn geen dieperliggende drijfveren als haat nodig. Gedachteloosheid volstaat. Wat doet het? Een correctie op de traditionele visie op het kwaad. Ook handelen op bevel is geen excuus. In hoeverre kunnen we ons zelf vrijpleiten van wangedrag door erop te wijzen dat er geen kwade bedoelingen achter schuil gaan? Met haar notie van de banaliteit van het kwaad plaatst Hannah Arendt kanttekeningen bij deze gedachtegang. Als iets met opzet gebeurt, vinden we dat erger dan wanneer duidelijk motieven ontbreken. In de rechtspraak bestaat hier zelfs een speciale categorie voor: met voorbedachten rade – maar is kwaadaardigheid inderdaad de ultieme bron van het kwaad? Read More

Lees meer
Utilisme
Utilisme
Korte uitleg

Utilisme

Utilisme Jeremy Bentham (1748-1832 )Een morele handeling moet zo veel mogelijk geluk voor zo veel mogelijk mensen opleveren. Wat is het?Een morele maatstaf die voor iedereen geldt, ongeacht afkomst. Goede handelingen brengen maximaal genot voort en zo min mogelijk pijn. Wat doet het? Doordat afkomst er niet toe doet, maar louter het resultaat van de handeling, is het een sterk progressief instrument. Mag een bankdirecteur meer dan een werknemer? Mag status, afkomst of geslacht een rol spelen in de morele vrijheid die je hebt? Jeremy Bentham meende van niet, en ontwikkelde een objectieve, neutrale morele maatstaf: het utilisme. Read More

Lees meer
Scheiding tussen Kerk en Staat
Scheiding tussen Kerk en Staat
Korte uitleg

Scheiding tussen Kerk en Staat

Hoe manage je een multireligieuze samenleving? Filosoof John Locke formuleerde een richtsnoer met de scheiding tussen kerk en staat.

Lees meer
sluier van onwetendheid John Rawls
sluier van onwetendheid John Rawls
Korte uitleg

Sluier van onwetendheid

Hoe kunnen we tot een rechtvaardige verdeling van middelen komen? John Rawls (1921-2002) stelt een sluier van onwetendheid voor.

Lees meer
Machtsvrije samenleving
Machtsvrije samenleving
Korte uitleg
Voor leden

Machtsvrije samenleving

Machtsvrije samenleving Jürgen Habermas (1929) Om rechtvaardigheid te waarborgen, moeten we streven naar een machtsvrije dialoog. Wat is het? Stelt de voorwaarden vast van een dialoog waarin het argument geldt, en niet macht. Wat doet het?  Middel voor een eerlijke, open… Read More

Lees meer
Interpassiviteit
Interpassiviteit
Korte uitleg
Voor leden

Interpassiviteit

Slavoj Žižek (1949): Wanneer we onze autonomie geheel in handen van derden leggen, verliezen we onze vrijheid. Wat is het? Beschrijft hoe wij morele verantwoordelijkheid uitbesteden aan een autoriteit of mechanisme. Wat doet het? Laat zien dat nadenken over autonomie en vrijheid… Read More

Lees meer
Sociaal contract
Sociaal contract
Korte uitleg

Sociaal contract

Sociaal contract Thomas Hobbes (1588-1679)Hoe is het te legitimeren dat een staat gezag over ons uitoefent? Wat is het? Onderling spreken we af dat het in ieders belang is om een deel van onze macht over te dragen aan een centrale gezagsinstantie. Wat doet het? Zorgt voor vrede en veiligheid. Hoe komt het dat burgers tegenwoordig steeds veeleisender worden ten aanzien van hun overheid? Soms lijkt het alsof er nauwelijks nog terreinen zijn ten opzichte waarvan ze géén verwachtingen koesteren. Om deze ontwikkeling te begrijpen moeten we terug naar de Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679), zegt Ivana Ivkovic. Zij doet een promotieonderzoek naar hoe politieke macht werkt. Er is behoefte aan een ordelijke samenleving, aldus Ivkovic, en dat vraagt om een sterk gezag. De bron hiervan is het sociaal contract. Dit zegt dat burgers iets van hun eigen macht overdragen aan de staat, maar daar ook iets voor terug krijgen. De staat regelt van alles, maar de behoeftige burger is echter uit het oog verloren welke verwachtingen realistisch zijn en waar ze te hooggespannen worden.Ad fontes! dus. Terug naar de bron. Wat stond Hobbes voor ogen toen hij het sociale contract bedacht en wat zijn de gevolgen van deze transactie voor de verhouding tussen burgers en de staat? Ivkovic legt het uit. Read More

Lees meer
Hyperrealiteit
Hyperrealiteit
Korte uitleg
Voor leden

Hyperrealiteit

Hyperrealiteit Jean Baudrillard (1929-2007) We denken dat we eigenaar van zijn van de mediale wereld, maar dit is onterecht. Wat is het? De media voeren niet slechts de werkelijkheid op in hun berichtgeving, maar ‘maken’ de realiteit. Vandaar: hyperrealiteit. Wat doet… Read More

Lees meer
Echte reizigers blijven thuis
Echte reizigers blijven thuis
Essay
Voor leden

Echte reizigers blijven thuis

Wanneer doe je meer ervaringen op? Tijdens het uitlaten van de hond, of als je duikt tot op de bodem van het koraalrif? Echte wereldreizen maak je in je hoofd, vindt filosoof Jan Drost. Zijn aanbeveling: denk na, blijf thuis. Dit artikel is exclusief voor abonnees… Read More

Lees meer
Trias politica
Trias politica
Korte uitleg
Voor leden

Trias politica

Trias politica Montesquieu (1669-1755) Een pleidooi voor de scheiding van de machten over verschillende groepen en personen. Wat is het? Zorg voor een scheiding tussen de regering, het parlement en de rechters. Minstens zo belangrijk is een zeker evenwicht tussen de machten. Read More

Lees meer
Interview
Voor leden

Michael Sandel: ‘Ik maak mij zorgen om de skyboxificatie’

‘Als je op alles een prijs plakt, gaat de waarde ervan omlaag.’ Een gesprek met Harvardfilosoof Michael J. Sandel over onze ‘tijd waarin bijna alles te koop is of verkocht kan worden’. Dit artikel is exclusief voor abonnees Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor… Read More

Lees meer
Interview
Voor leden

Eva-Anne Le Coultre: ‘Boer zoekt vrouw ontroert me’

Yvon Jaspers lijkt zo lief en onschuldig. Maar volgens filosofe Eva-Anne Le Coultre oefent haar serie een ‘normaliserende’ en ‘disciplinerende’ macht uit. Dit artikel is exclusief voor abonnees Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag… Read More

Lees meer
Recensie
Voor leden

Op de lange termijn zijn we wel vrij

Cognitiefilosoof Marc Slors rekent af met het neurogemak van Dick Swaab en Victor Lamme. Die kunnen zo makkelijk scoren doordat ze ons ‘zelf’ met bewustzijn identificeren. Maar onbewust is nog niet onvrij. Dit artikel is exclusief voor abonnees Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor… Read More

Lees meer
Recensie
Voor leden

Hoe Tolstoj je leven kan veranderen

Valt het bestaan je zwaar? De Russische schrijver Lev Tolstoj ging je voor. Maar hij overwon zijn crisis en beschreef in detail hoe de mens dient te leven. Helaas is ‘al het goede moeilijk’. Dit artikel is exclusief voor abonnees Dit artikel op Filosofie.nl is… Read More

Lees meer
Interview
Voor leden

Gods centrifuge

De crisis die nu heerst doet niet onder voor wat er in de tijd van Michelangelo plaatsvond. Filosoof Sjoerd van Tuinen vertelt hoe Michelangelo’s Het laatste oordeel inzicht biedt in onze actuele problemen. Dit artikel is exclusief voor abonnees Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk… Read More

Lees meer