Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
15-05-2018

De geschiedenis zal de klimaatzaak van Urgenda gelijk geven (net als aan veel burgerlijk ongehoorzame activisten)

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Laura Burgers

Burgerbeweging Urgenda klaagde de Nederlandse Staat aan vanwege de te hoge uitstoot van broeikasgassen en won – ook het hoger beroep. Het kabinet dreigt nu in cassatie te gaan. Hoort zo’n politieke kwestie wel thuis in de rechtszaal? Volgens Laura Burgers heeft deze controversiële zaak veel gemeen met daden van burgerlijke ongehoorzaamheid.

Er waren nog geen doden gevallen. Maar toen in 2016 een grote hittegolf werd voorspeld, besloot men in Pakistan alvast massagraven aan te leggen. Kort daarop gingen activisten op een ander continent - Amerika - in een geul liggen die gegraven was voor een nieuwe hogedruks-oliepijplijn. Deze geul is als de Pakistaanse massagraven, vonden de activisten, die voor onbeweeglijke lijken speelden. Niet alleen is de pijplijn levensgevaarlijk voor de woonwijken waar hij onderdoor zal lopen, de vervuiling van de verbrande olie zal de aarde verder opwarmen en voor meer sterfgevallen zorgen in landen als Pakistan.

De actievoerders werden opgepakt door de politie: ze bevonden zich op andermans terrein en overtraden daarmee de wet. Dat wisten ze uiteraard dondersgoed, ze begingen hun overtreding immers uit protest. Ze handelden uit burgerlijke ongehoorzaamheid.


Activisten leggen zich als lijken in een pijplijn te Boston. (Foto: Peter Bowden)

Deze activisten zijn niet de enigen die zich zorgen maken over klimaatverandering. Al in 1992 sloten vrijwel alle landen ter wereld het internationale klimaatverdrag, waarin ze afspraken actie te ondernemen tegen de opwarming van de aarde. Maar de maatregelen die ze sindsdien genomen hebben, schieten ernstig tekort. In reactie daarop worden overal ter wereld rechtszaken aangespannen om overheden en bedrijven verantwoordelijk te houden voor de gevaren van klimaatverandering. Het zijn er inmiddels meer dan duizend.

Een van de meest succesvolle klimaatzaken was die van Stichting Urgenda: in juni 2015 oordeelde de rechtbank Den Haag dat de Nederlandse Staat meer moet doen aan klimaatverandering. Het vonnis is controversieel. Volgens velen mag een rechter geen klimaatdoel aan de overheid opleggen, want dat is iets voor de politiek. Met onder andere dit argument stelde de Staat hoger beroep in.

De Urgenda-zaak en de actie in de oliepijpgeul gaan alle twee over klimaatverandering. Verder staat wat Urgenda doet – namelijk de wet inroepen, geholpen door keurige advocaten met dikke dossiers – natuurlijk ver af van de Amerikaanse activisten die moedwillig de wet overtreden. Toch hebben ze meer met elkaar gemeen dan op het eerste gezicht lijkt: het zijn bijdragen aan het publiek debat die primair gericht zijn op het recht in plaats van op de politiek.
 

Ongehoorzaamheid  

Burgerlijke ongehoorzaamheid is een term die in 1849 werd gemunt door natuurliefhebber en filosoof Henry David Thoreau. In zijn essay Civil Disobedience legde hij uit dat hij geen belasting betaalde uit protest tegen de oorlog in Mexico én tegen de handhaving van de Voortvluchtige-Slavenwet. Ondanks zijn nobele beweegredenen belandde hij in de gevangenis.

Sindsdien is burgerlijke ongehoorzaamheid een thema waarover veel filosofen zich hebben gebogen: Hannah Arendt, Martha Nussbaum en John Rawls bijvoorbeeld. Burgerlijke ongehoorzaamheid wordt doorgaans gedefinieerd als een geweldloze wetsovertreding die in het algemeen belang wordt begaan en die is gericht op het publiek. Iemand die thuis stiekem drugs gebruikt, of overgaat tot radicaal geweld wordt meestal niet gezien als burgerlijk ongehoorzaam.

Burgerlijke ongehoorzaamheid kan direct zijn, door de regel te overtreden waartegen wordt geprotesteerd: Rosa Parks weigerde in 1955 haar zitplaats in een bus op te geven voor een witte passagier, uit protest tegen de onrechtvaardige regel die dicteerde dat zwarte mensen dat wel moesten doen. De ongehoorzaamheid kan ook indirect zijn, door een regel te overtreden om tegen een andere regel te protesteren: Thoreau betaalde geen belasting uit protest tegen de oorlog en de slavernij; en de Amerikaanse activisten begaven zich onbevoegd op het terrein van de oliemaatschappij uit protest tegen het overheidsbesluit om een nieuwe pijplijn aan te laten leggen.
 

Habermas

Ook de Duitse filosoof Jürgen Habermas dacht na over burgerlijke ongehoorzaamheid, onder meer in zijn meesterwerk Faktizität und Geltung. Daarin reconstrueert hij wanneer wij recht democratisch legitiem achten. Volgens hem is dat het geval, zolang ons recht gemaakt wordt volgens onze grondwettelijk vastgelegde beginselen én het resultaat is van een maatschappij-brede discussie waaraan iedereen kan meedoen.

Kunnen meedoen is genoeg; vaak laten we de beslissingen over aan onze wetgevende instituties, zoals de Tweede Kamer en de regering. Die instituties noemt Habermas het ‘centrum van politieke besluitvorming’. Maar zodra we het gevoel hebben dat er iets misgaat, moeten wij burgers in ‘de periferie’ kunnen inspringen, door onze bijdrage te leveren aan het politiek debat: op tv, social media, in opiniestukken, met petities, protestmarsen, et cetera. Alleen met voldoende steun uit de periferie mag het centrum politieke beslissingen nemen, die uitmonden in regels waarvan we vinden dat iedereen zich eraan moet houden: het recht.

Dit zogenaamde deliberatieve democratie-model verheldert het onderscheid tussen recht en politiek (zoals ik eerder uiteenzette in De Groene Amsterdammer). Recht is de uitkomst van politiek. Zolang we nog debatteren over wat er moet gebeuren bevinden we ons in het politieke domein. Pas als we klaar zijn met discussiëren (‘delibereren’) kunnen we recht maken, en overgaan tot actie om het recht te handhaven.

Burgerlijk ongehoorzamen signaleren een crisis, zegt Habermas. Een bepaalde rechtsregel is namelijk niet in overeenstemming met ons gemeenschappelijke begrip van rechtvaardigheid, zoals we dat hebben neergelegd in het fundament van onze democratie: de grondwet. Daarom kan de regel onmogelijk legitiem zijn en moet die wel overtreden worden.
 

Klimaatrechtszaken

De burgerlijk ongehoorzame overtreding stelt als zodanig de regel ter discussie en is daarmee een bijdrage aan het publieke debat. Toch is de actie niet direct gericht op de politieke instituties die het recht maken. Anders dan opiniestukken en protestmarsen richten ongehoorzame burgers zich niet in de eerste plaats op de wetgevende macht (de politiek). Burgerlijke ongehoorzamen gaan de confrontatie aan met de instituties die het recht handhaven: de politie en uiteindelijk de rechterlijke macht. Omdat de betwiste regel nu eenmaal al bestaat, is politiek debat voor hen geen optie meer.

Ook de controversiële klimaatzaken claimen dat het politiek debat voorbij is, en richten zich tot het recht. Natuurlijk vormen ze tot op zekere hoogte een politiek statement: Alle media-aandacht maakt hen tot onderwerp en aanjager van het publieke debat en daarmee beïnvloeden ze het centrum van de politieke besluitvorming vanuit de periferie. Maar de Stichting Urgenda ging naar de rechter om de Nederlandse Staat zover te krijgen zich aan haar internationale klimaatafspraken te houden.


Stichting Urgenda

Het verschil met burgerlijke ongehoorzaamheid is dat Stichting Urgenda geen regels overtreedt, maar zich beroept op bestaand recht en de rechter vraagt dat te handhaven. De voor lijk spelende activisten zeggen dat we van de toestemming voor de oliepijplijn af moeten om weer te voldoen aan het rechtvaardigheidsideaal uit de grondwet; Stichting Urgenda zegt dat als we het bestaande recht coherent interpreteren, Nederland in 2020 tenminste 25% broeikasgassenvermindering ten opzichte van 1990 dient te beogen.
 

Dynamisch recht   

Dit verschil lijkt groter dan het is, omdat burgerlijk ongehoorzamen naderhand soms gelijk krijgen dankzij veranderde interpretaties van het recht. Een jaar na de actie van Rosa Parks oordeelde het Amerikaanse Supreme Court dat de rassensegregatie in bussen het grondrecht op gelijke rechtsbescherming schond. Achteraf bezien kon ook Rosa Parks zich dus op bestaand recht beroepen; de grondwet rechtvaardigde haar overtreding.

Dikwijls ‘mislukken’ acties uit burgerlijke ongehoorzaamheid in die zin, dat ze niet gestoeld worden geacht op ons gemeenschappelijke begrip van rechtvaardigheid. Krakers worden uitgezet, ook al beroepen ze zich op een woonrecht. De Friezen die afgelopen november de snelweg bezetten om een anti-zwarte-Piet-demonstratie te verhinderen worden strafrechtelijk vervolgd. Kennelijk hechten wij in Nederland veel waarde aan het recht op eigendom en aan verkeersveiligheid en het recht te demonstreren wanneer de burgemeester daartoe toestemming heeft verleend.

De rechter gaf in 2015 Urgenda gelijk: de Nederlandse staat moet meer doen tegen klimaatverandering. 

En de actievoerders uit de Amerikaanse oliepijpgeul? Geholpen door het Climate Disobedience Center beriepen ze zich op klimaatovermacht: ze moesten wel illegaal andermans terrein betreden, want de aanleg van de oliepijplijn kon onmogelijk als legitiem worden beschouwd, vanwege de gevaren die klimaatverandering met zich meebrengt. Het doel van hun actie werd breed gedragen: de lokale gemeenteraad was ook unaniem tegen de pijplijn en buurtbewoners protesteerden al meer dan een jaar op dagelijkse basis.

De openbaar aanklager voelde de bui al hangen en veranderde de aanklacht op het laatste moment van een strafzaak in een civiele claim: hij eiste geen straf meer, maar schadevergoeding. Op 28 maart beoordeelde de rechter het beroep op overmacht als voldoende rechtvaardiging en liet de activisten vrijuit gaan. Ze gaf hen dus gelijk. Inmiddels was de oliepijplijn overigens in werking getreden.
 

Rechtvaardigheid

Zowel Stichting Urgenda als de voor lijk spelende activisten confronteren ons met de grote rechtvaardigheidsproblemen die gepaard gaan met klimaatverandering. Degenen die er het meeste onder lijden, hebben er vaak het minste toe bijgedragen: mensen in derdewereldlanden, toekomstige generaties, dieren en ecosystemen. Het is de taak van rechters om het recht zo te interpreteren dat onze grondwettelijke beginselen kunnen blijven functioneren als de pijlers van ons gemeenschappelijk begrip van rechtvaardigheid. 
 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.