Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

WP nr. 1/2010

Het onbewuste zelf

Marc Slors

In de vroege jaren tachtig van de vorige eeuw publiceerde Benjamin Libet de resultaten van experimenten waarmee hij volgens velen de illusie van een vrije wil aantoonde. Wat Libet liet zien, was dat hersenactiviteit te meten is die indicatief is voor een aankomende handeling kort voordat iemand de bewuste intentie vormt die handeling uit te voeren. Op het moment dat we bewust de ‘beslissing’ nemen een handeling uit te voeren, zijn onze hersenen al bezig geweest die handeling voor te bereiden; de bewuste beslissing komt als mosterd na de maaltijd.

Tegen de achtergrond van de rijke filosofische discussie over de aard en betekenis van de notie ‘vrije wil’ zijn Libets conclusies op zijn minst aanvechtbaar. Maar inmiddels zijn zijn experimenten wel degelijk een integraal onderdeel van een standaardpakket aan experimenten dat lijkt te laten zien dat de rol van ons bewustzijn in het tot stand komen van ons handelen minimaal is. In 2002 vatte Daniel Wegner die experimenten samen in zijn boek The Illusion of Conscious Will. Ingebed in een bredere beweging die bekend staat onder de naam ‘het Nieuwe Onbewuste’ formuleert Wegner zijn conclusie voorzichtiger dan Libet: het is een illusie te denken dat bewuste beslissingen, intenties, gedachten en overwegingen uiteindelijk ons handelen bepalen. Hoewel voorzichtiger dan Libets aanval op de vrije wil is ook deze formulering van de les die we uit het pakket aan experimenten zouden moeten trekken bewust provocatief. Dat is goed voor de verkoopcijfers en de citatiescores van Wegners boek. Maar het is minder goed voor de inhoudelijke, filosofische beoordeling van het belang van de inzichten die Wegner voor het voetlicht brengt. Het leidt tot een discussie waarin tegenstanders vooral willen aantonen dat bewustzijn weldegelijk handelingen veroorzaakt. Maar door de discussie louter toe te spitsen op het al dan niet causaal relevant zijn van bewuste intenties gaat een subtielere (en wellicht niet-bedoelde) boodschap in Wegner’s verhaal verloren. In dit artikel wil ik betogen dat de door Wegner aangehaalde experimenten niet zozeer duiden op een inactief bewustzijn, maar 1) op het feit dat het handelende ‘zelf’ doorgaans onbewust is en 2) dat de primaire functie van bewustzijn in relatie tot handelen doorgaans een andere is dan het veroorzaken van handelingen.

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden