Home Het onbewuste zelf

Het onbewuste zelf

Door Marc Slors op 30 oktober 2014

Cover van 01-2010
01-2010 Wijsgerig Perspectief Lees het magazine

In de vroege jaren tachtig van de vorige eeuw publiceerde Benjamin Libet de resultaten van experimenten waarmee hij volgens velen de illusie van een vrije wil aantoonde. Wat Libet liet zien, was dat hersenactiviteit te meten is die indicatief is voor een aankomende handeling kort voordat iemand de bewuste intentie vormt die handeling uit te voeren. Op het moment dat we bewust de ‘beslissing’ nemen een handeling uit te voeren, zijn onze hersenen al bezig geweest die handeling voor te bereiden; de bewuste beslissing komt als mosterd na de maaltijd.

Tegen de achtergrond van de rijke filosofische discussie over de aard en betekenis van de notie ‘vrije wil’ zijn Libets conclusies op zijn minst aanvechtbaar. Maar inmiddels zijn zijn experimenten wel degelijk een integraal onderdeel van een standaardpakket aan experimenten dat lijkt te laten zien dat de rol van ons bewustzijn in het tot stand komen van ons handelen minimaal is. In 2002 vatte Daniel Wegner die experimenten samen in zijn boek The Illusion of Conscious Will. Ingebed in een bredere beweging die bekend staat onder de naam ‘het Nieuwe Onbewuste’ formuleert Wegner zijn conclusie voorzichtiger dan Libet: het is een illusie te denken dat bewuste beslissingen, intenties, gedachten en overwegingen uiteindelijk ons handelen bepalen. Hoewel voorzichtiger dan Libets aanval op de vrije wil is ook deze formulering van de les die we uit het pakket aan experimenten zouden moeten trekken bewust provocatief. Dat is goed voor de verkoopcijfers en de citatiescores van Wegners boek. Maar het is minder goed voor de inhoudelijke, filosofische beoordeling van het belang van de inzichten die Wegner voor het voetlicht brengt. Het leidt tot een discussie waarin tegenstanders vooral willen aantonen dat bewustzijn weldegelijk handelingen veroorzaakt. Maar door de discussie louter toe te spitsen op het al dan niet causaal relevant zijn van bewuste intenties gaat een subtielere (en wellicht niet-bedoelde) boodschap in Wegner’s verhaal verloren. In dit artikel wil ik betogen dat de door Wegner aangehaalde experimenten niet zozeer duiden op een inactief bewustzijn, maar 1) op het feit dat het handelende ‘zelf’ doorgaans onbewust is en 2) dat de primaire functie van bewustzijn in relatie tot handelen doorgaans een andere is dan het veroorzaken van handelingen.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer