Home Filosofie en beeld: De essentie van beleving

Filosofie en beeld: De essentie van beleving

Door Edwin Koster op 27 november 2017

Filosofie en beeld: De essentie van beleving
Cover van 04-2017
04-2017 Wijsgerig Perspectief Lees het magazine

Mondriaan wil de zichtbare werkelijkheid terugbrengen tot de essentie.’ Deze zin, geschreven op een van de borden in de tentoonstellingsruimte, blijft in mijn hoofd hangen gedurende mijn bezoek aan het Gemeentemuseum in Den Haag. Samen met een vriend loop ik aandachtig door het chronologisch geordende oeuvre van Piet Mondriaan. Het verhaal van zijn radicale ommekeer is bekend. Op bijna veertigjarige leeftijd is Mondriaan een van de meest vernieuwende landschapsschilders van Nederland. Vanuit Amsterdam volgt hij de nieuwste ontwikkelingen in Parijs. Onder de indruk van de kubistische schilderijen van Braque en Picasso vertrekt hij in 1912 naar het centrum van de internationale kunstwereld. Daar wordt hij een van grondleggers van de abstracte kunst – schilderkunst zonder verwijzing naar de zichtbare werkelijkheid. Door middel van een geometrisch patroon van zwarte lijnen en blauwe, gele en rode vlakken ‘wil hij de zichtbare werkelijkheid terugbrengen tot de essentie’.

Piet Mondriaan (1908), Molen bij zonlicht, Gemeentemuseum Den Haag.© Wikimedia Commons
 

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Dankzij zijn abstracte oeuvre wordt Mondriaan gezien als een van de grootste vernieuwers in de kunstgeschiedenis. Het revolutionaire van zijn werk is bijna tastbaar in deze fascinerende overzichtstentoonstelling. Toch word ik niet geraakt door Mondriaans abstracte schilderijen. Mijn gezelschap vindt zelfs dat Mondriaan door het abstraheren een verkeerde afslag heeft genomen. Met het zoeken naar ‘het hogere of universele, gevat in zuivere abstracte composities’, doet Mondriaan ons aan Hegel denken. Hegel stelde de vraag of de vertrouwdheid met een bepaalde voorstelling ook betekent dat deze wordt begrepen. Volgens hem is dit niet zo: het bekende is niet zonder meer gekend of begrepen. De onmiddellijke aanschouwing van de voorstelling moet daarom volgens Hegel overgaan in het begrip. Het begrip kan namelijk in tegenstelling tot de voorstelling recht doen aan het algemene karakter van de waarheid. Daarom is volgens Hegel pas in het begrip, in het echte weten en denken of in wat hij het ‘wetenschappelijke systeem’ noemt, de waarheid in haar element. In dit systeem is alles wat gezegd wordt coherent, geheel begrijpelijk en zijn alle stappen redelijk en verantwoord. Hegel en Mondriaan lijken elkaar te kunnen vinden in de gedachte dat de (zichtbare) werkelijkheid pas in het begrip of in de abstracte compositie volledig inzichtelijk wordt.
Door naar het werk van Mondriaan te kijken begrijp ik beter waarom deze opvatting van Hegel mij nooit heeft aangesproken. Want wat levert het abstraheren van de zichtbare werkelijkheid of de concrete voorstelling nu eigenlijk op? Volgens Hegel dus het echte weten, volgens Mondriaan een universele schoonheidsbeleving. Maar komen we door te abstraheren echt uit bij de essentie van de werkelijkheid? Of leidt abstractie juist tot een verwijdering van de echte wereld? Door te abstraheren verdwijnen unieke landschappen en personen letterlijk uit beeld. De werkelijkheid wordt teruggebracht tot een lijnenspel waaruit iedere emotie is verdwenen, waar betekenissen verdampen en de dubbelzinnigheden van concrete situaties en personen is gladgestreken.
 
Moeten we dus teruglopen naar het realistische werk van Mondriaan om de echte wereld te vinden? Laten de door hem geschilderde landschappen, kerktorens en molens in de traditie van de Haagse school wel iets zien van de ‘essentie van de werkelijkheid’? Als tegenhanger bij Hegel zou ik hier kunnen verwijzen naar een manier van ervaren of denken die door Heidegger is omschreven als het andenkende Denken. Heidegger stelt deze vorm van denken tegenover het verklarende denken van de wetenschappen en het instrumentele denken van de techniek. Het andenkende Denken is volgens een interpretatie van de Leuvense filosoof Samuel IJsseling een vragend en luisterend wachten, een in verwondering verwijlen bij wat gegeven is en acht geven op wat van belang is. Het is een respectvol denken, een stilstaan bij het wonder dat het zijnde is. Zonder de poging om dat wonder te interpreteren, laat staan in begrippen of zuivere abstracte composities uit te drukken.
 
Zoals de ervaring van Mondriaans werk mijn afwijzing van Hegels gedachtegang helpt begrijpen, kunnen zijn schilderijen ook behulpzaam zijn bij de beoordeling en waardering van Heideggers overwegingen. Want hoewel ik veel sympathie heb voor Heideggers eerbied voor het verschijnen van de concrete werkelijkheid, merk ik toch dat het niet de vroege, realistische schilderijen van Mondriaan zijn waar ik het langst bij stil sta. Het langst kijk ik naar ‘De Winkel Molen in zonlicht’ (1908). In dit schilderij staat Mondriaan niet slechts stil bij het wonder van het gegevene, noch zet hij de voorstelling van de molen om in een abstracte compositie. Met behulp van een fel kleurenpalet schildert hij op expressieve wijze een virtuele molen die als molen toch herkenbaar blijft. Het is alsof hij door middel van een intensivering van de kleuren dichter komt bij zijn ervaring van dit bouwwerk. Hij verstaat de kunst om diep door te dringen in de verbanden en associaties die door deze concrete molen worden opgeroepen. Vindt Mondriaan zo – tussen realisme en abstracte kunst in – een manier om de essentie van de beleving te vangen in een beeld? Wat mij betreft wel.
 

Relevante berichten

Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer