Home Filosofie als dienstmeid van de literatuur

Filosofie als dienstmeid van de literatuur

Door Michaël Stoker op 27 november 2015

Filosofie als dienstmeid van de literatuur
Cover van 04-2015
04-2015 Wijsgerig Perspectief Lees het magazine

‘Ik was een dichter begeesterd door de filosofie, geen filosoof met poëtische faculteiten.’ De Portugese dichter Fernando Pessoa verwijst in zijn werk naar talloze filosofen, waaronder Kant en Nietzsche. Toch stond filosofie voor hem op de tweede plaats. Michaël Stoker promoveerde op het werk van Pessoa en toont hoe de dichter grote filosofen voor zijn literaire karretje spande.
 
Iedere lezer van het werk van Fernando Pessoa zal opmerken dat zijn gedichten en prozateksten zijn doordrongen van filosofische ideeën en stellingnames. Dat is niet zo verwonderlijk wanneer we beseffen dat een duidelijke levensovertuiging essentieel was voor de heteroniemen, de beroemde alter ego’s van Pessoa. Niet alleen door hun persoonlijke biografie en literaire stijl, maar vooral ook door hun eigen Weltanschauung kun je de heteroniemen Alberto Caeiro, Álvaro de Campos en Ricardo Reis immers uit elkaar houden. De levensbeschouwelijke aspecten van hun oeuvres waren door Pessoa zo dik aangezet dat tal van Europese filosofen en letterkundigen zich in de tachtig jaar na zijn dood geroepen voelden iets te zeggen over het ‘objectivisme van Alberto Caeiro’ of het ‘epicurisme van Ricardo Reis’. Al die heteroniemen bij elkaar en alles wat Pessoa er onder eigen naam nog omheen had geschreven, vormt een caleidoscopisch geheel van westerse en oosterse, continentale en Angelsaksische, ethische, esthetische en taalfilosofische ideeën. Het geheel is omvangrijk en interessant genoeg om de vraag op te werpen of Pessoa misschien ook als filosoof beschouwd kan worden. Hij was daar zelf vrij duidelijk over, zo blijkt uit een aantekening, gevonden in zijn nalatenschap: ‘Ik was een dichter begeesterd door de filosofie; geen filosoof met poëtische faculteiten.’ Misschien moeten we Pessoa scharen onder het clubje ‘denkende schrijvers’, een type auteur dat Robert Musil karakteriseerde als de intermediair tussen de filosofie en de literaire kunst. Pessoa heeft die twee nooit als twee gescheiden gebieden gezien: de filosofie was een wezenskenmerk van zijn literaire oeuvre.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer